Cách kiểm tra đèn pha, đèn hậu và xi nhan trước khi sử dụng xe máy

Đèn pha tối dần, đèn phanh hết sáng mà không hay, xi nhan cháy một bên — những trục trặc này thường không khiến xe chết máy, nên rất nhiều người để hàng tháng rồi vẫn đi. Nhưng hệ thống đèn là “tiếng nói” duy nhất giữa bạn với những người xung quanh trên đường: đèn pha cho bạn thấy đường, đèn phanh báo cho xe phía sau biết bạn đang giảm tốc, xi nhan “nói” với người khác bạn sắp rẽ. Bất kỳ một ngôn ngữ nào im lặng cũng là rủi ro — và cũng là vi phạm luật có thể bị xử phạt. Tin tốt: kiểm tra toàn bộ hệ thống đèn của xe máy chỉ mất khoảng hai phút, không cần dụng cụ gì ngoài đôi mắt và một bức tường. Bài viết này đi từng hạng mục, nói rõ cái gì đạt, cái gì hỏng và hỏng thì nên tự xử hay mang xe đi sửa.

Vì sao kiểm tra đèn không phải chuyện nhỏ?

Hai lý do rất thực tế. Thứ nhất là an toàn: phần lớn va chạm giữa xe máy với ô tô xảy ra khi người lái ô tô “không thấy” chiếc xe máy — điều mà một bộ đèn sáng rõ giúp giảm hẳn, nhất là lúc chạng vạng tối hoặc trời mưa. Thứ hai là pháp lý: theo quy định xử phạt vi phạm giao thông đường bộ hiện hành, người điều khiển xe máy không bật đèn hoặc bật đèn không đúng quy định có thể bị phạt tiền (mức phổ biến hiện khoảng 100.000 – 200.000 đồng), và xe thiếu hoặc hỏng đèn xi nhan, đèn phanh cũng thuộc diện bị nhắc khi bị kiểm tra. Chưa kể trong đô thị và khu đông dân cư thì không được bật đèn chiếu xa (đèn pha) — tức là đèn hỏng không phải chỉ có mỗi kiểu “không sáng”, bật sai chế độ cũng là lỗi.

Vậy nên dù bạn không phải người kỹ tính, cũng nên bỏ ra một phút trước khi lăn bánh — nhất là khi sắp đi đêm, đi mưa hay đi xa.

Kiểm tra đèn pha và đèn cốt

Đây là hạng mục quan trọng nhất, và cũng dễ kiểm tra nhất nếu bạn biết cách dùng bức tường làm “màn hình kiểm tra”.

Các bước kiểm tra

1. Bật khóa xe (xe có công tắc đèn riêng thì bật thêm công tắc), bật chế độ đèn chiếu gần — đèn cốt.
2. Xoay qua lại giữa chế độ cốt và pha (chiếu xa). Cả hai chế độ đều phải bật và tắt dứt khoát, không bị nhấp nháy.
3. Quay đầu xe về phía một bức tường, cách chừng 3 – 5 mét: vệt sáng của đèn cốt trên tường phải là một vùng sáng rộng, trùm xuống chân; vệt của đèn pha phải sáng tập trung, chiếu xa hơn và cao hơn rõ rệt. Soi ánh sáng: đều, không bị chấm đen, không lệch hẳn sang một bên.
4. Quan sát độ sáng khi bóp ga: đèn sáng mạnh lên nhẹ theo vòng tua là bình thường (xe dùng điện từ máy phát); đèn mù mịt, vàng ố hoặc nhấp nháy là có vấn đề.
5. Soi ống kính đèn: kính bị mờ đục, bám bụi nước, chóa đèn bạc màu sẽ làm ánh sáng yếu dù bóng còn tốt.

Đèn sáng yếu thì nên kiểm tra theo thứ tự nào?

Đèn pha yếu là triệu chứng của nhiều bệnh khác nhau, và cũng có thể thay nhầm tiền. Thứ tự soi hợp lý:

• Ắc quy: ắc quy yếu khiến mọi bóng đèn đều mờ, còi kêu nhỏ, xi nhan nháy lờ đờ — nếu có đồng hồ vạn năng thì đo, không thì quan sát các dấu hiệu kèm theo.
• Bóng đèn: bóng halogen dùng lâu bị đen dần đầu bóng, độ sáng giảm; bóng LED ít mờ nhưng rớt công suất khi cũ. Bóng cháy hẳn một sợi (pha hoặc cốt) là lỗi rất phổ biến — thường phát hiện khi bấm cốt vẫn sáng mà bấm pha thì tối.
• Chóa đèn và ống kính: kính bám bụi mờ, chóa bạc — lau bên ngoài được thì lau, mờ bên trong thì phải tháo vệ sinh.
• Góc chiếu: nhiều người la đèn tối trong khi thật ra đèn vẫn sáng, chỉ bị chỉnh góc thấp quá — vệt sáng cắm cả xuống mặt đường trước mũi xe thay vì trải trên đường. Vặn ốc chỉnh góc trên chóa để nâng vệt sáng lên sao cho đèn cốt chiếu trùm đoạn đường phía trước, không lọt vào mặt người đi ngược chiều.

Kiểm tra đèn hậu và đèn phanh

Đèn hậu trên xe máy thường gộp nhiều chức năng trong một cụm: đèn định vị (sáng liên tục khi bật khóa để người sau nhận biết xe bạn), đèn phanh (sáng mạnh thêm khi bóp phanh) và trên nhiều xe còn có xi nhan sau. Kiểm tra từng chức năng:

1. Bật khóa xe và nhìn đèn định vị — cụm đèn hậu phải sáng đỏ mờ đều. Đèn không sáng khi đã bật khóa là cháy bóng, cháy cầu chì hoặc hở giắc cắm.
2. Bóp phanh trước (tay), sau đó đạp phanh sau (chân) — mỗi lần bóp, đèn hậu phải sáng đỏ đậm lên rõ rệt. Hai công tắc phanh độc lập, nên phải thử cả hai: rất hay gặp trường hợp bóp phanh trước đèn sáng mà đạp phanh sau đèn không lên — do công tắc phanh sau bị lệch hoặc hỏng.
3. Quan sát đèn phanh sáng liền hay trễ. Đèn phải lên ngay khi phanh vừa “ăn”, không cần đạp hẳn xuống đáy mới sáng — đèn trễ nghĩa là công tắc phanh cần chỉnh lại hành trình.
4. Nhờ người đứng phía sau xem khi bạn thao tác, hoặc quay đuôi xe về phía gương lớn/bức tường sáng màu để tự quan sát phản chiếu. Kiểm tra đèn hậu mà chỉ nhìn phía trước xe thì bao giờ cũng “đạt”.

Một lỗi đáng chú ý ngược lại: đèn phanh sáng liền lúc nào cũng sáng dù không bóp phanh. Đây thường là công tắc phanh bị kẹt, lò xo côn trượt hoặc lò xo hồi ga yếu — và nó nguy hiểm không kém đèn không sáng, vì xe sau bạn lúc nào cũng tưởng bạn đang phanh.

Kiểm tra xi nhan

Xi nhan là bộ đèn bị hỏng lặng lẽ nhất, vì người lái nhìn thẳng phía trước, không thấy đèn sau của chính mình đang nháy hay không. Cách kiểm tra đủ và nhanh:

1. Bật xi nhan trái, nhìn đèn trước trái và nhờ nhìn đèn sau trái (hoặc soi trong gương). Đèn phải nháy đều tăm tắp, không bị ngắt quãng, không quá yếu.
2. Đổi sang xi nhan phải và lặp lại. Xe máy cần đủ bốn đèn xi nhan — hai trước, hai sau — đều hoạt động; cháy một bên là loại hỏng hay bị bỏ qua nhất.
3. Nhìn đèn báo trên táp-lô: đèn báo xi nhan trên đồng hồ phải nhấp nháy đồng bộ với đèn ngoài, với nhịp nhanh chậm đều đặn.
4. Nghe tiếng “tách tách” của rơ le (nhiều xe nghe rõ ở chế độ dừng): nhịp nghe được cũng phải đều.

Ba “bệnh” xi nhan thường gặp và ý nghĩa của chúng:

• Nháy nhanh bất thường: thường có một bóng trong mạch đã cháy (rơ le “chạy” nhanh hơn vì tải giảm), hoặc mới thay bóng LED công suất nhỏ hơn bóng halogen gốc.
• Nháy chậm, lờ đờ: điện áp hệ thống thấp — nghi ắc quy yếu hoặc hệ thống sạc kém.
• Sáng nhưng không nhấp nháy, hoặc không sáng cả hai bên: rơ le xi nhan (bóng nháy) hỏng, cháy cầu chì hoặc hở công tắc xi nhan trên tay lái.

Bảng kiểm tra nhanh toàn bộ hệ thống đèn trong 2 phút

Gom lại thành một quy trình bạn có thể làm mỗi sáng hoặc trước mỗi chuyến đi:

Cẩn thận thêm một khoản nhỏ nhưng hay bị gạch lỗi khi bị kiểm tra: mảnh phản quang sau xe và biển số — đèn hậu che khuất hoặc biển bám bùn mờ số cũng có thể bị nhắc tới.

Phát hiện hỏng: tự xử tại nhà hay mang xe đi sửa?

Tùy mức độ và tay nghề của bạn, nhưng nên biết ranh giới:

• Tự làm được tại nhà: thay bóng đèn pha/đèn hậu đúng chủng loại (tháo chóa, thay bóng, vệ sinh kính), vệ sinh tiếp điểm giắc cắm bị oxi hóa, chỉnh lại hành trình công tắc phanh (thường chỉ là một con ốc vặn), thay cầu chì đúng ampe in trên nắp hộp cầu chì.
• Nên mang ra tiệm: đèn không sáng mà cầu chì còn tốt, dây điện nghi đứt ngầm trong nhịp xe; thay cả cụm đèn LED có bo mạch riêng; rơ le xi nhan lỗi; và mọi trường hợp đèn sáng yếu kéo theo còi nhỏ, xi nhan lờ đờ — khi đó cần đo ắc quy và hệ thống sạc, không phải chỉ thay bóng.
• Chú ý khi nâng cấp đèn: thay bóng công suất lớn hơn hoặc đèn LED độ không đúng chủng loại có thể làm cháy chóa, nóng ống kính, rớt cầu chì hoặc thổi ắc quy — hệ thống điện xe máy được thiết kế cho bóng gốc, muốn sáng hơn nên chọn giải pháp có thương hiệu và hỏi ý kiến thợ có chuyên môn.
• Bóng đúng loại: mua bóng theo mã in trên chân bóng cũ hoặc theo sổ tay xe (đèn halogen xe máy phổ biến là các mã bóng nhỏ dạng chân nở) — bóng trôi nổi giá rẻ thường sáng không đều và rất mau hỏng.

Câu hỏi thường gặp về kiểm tra đèn xe máy

Nên kiểm tra đèn xe máy bao lâu một lần?

Kiểm tra nhanh toàn bộ đèn (pha, hậu, phanh, xi nhan, còi) trước mỗi chuyến đi đêm, đi mưa hoặc đi xa; còn tối thiểu là hàng tuần một lần. Xi nhan sau và đèn phanh là hai thứ hỏng lặng lẽ nhất vì người lái không tự nhìn thấy, nên đừng bỏ qua các thao tác “nhờ người xem hoặc soi gương”.

Đèn pha xe máy bị tối, mua bóng mới thay là hết bệnh à?

Không hẳn. Bóng đen đầu, chóa bạc và kính mù đúng là những lý do thường thấy, nhưng đèn tối còn có thể do ắc quy yếu (kéo theo còi nhỏ, xi nhan nháy chậm), chóa đèn bị mốc bên trong, hoặc đơn giản là góc chiếu bị chỉnh thấp quá — vệt sáng “cắm” xuống mặt đường. Thay bóng trước khi xác định nguyên nhân là cách mua nhầm phụ tùng hay gặp nhất.

Xi nhan nháy nhanh hơn bình thường là lỗi gì?

Đa số là một bóng trong mạch xi nhan đã cháy — rơ le nháy nhanh hơn khi tải giảm, nên dù đèn trước vẫn nháy, rất có thể đèn sau cùng phía đã tắt. Cũng hay gặp sau khi thay bóng LED độ có công suất nhỏ hơn bóng gốc. Ngược lại, xi nhan nháy chậm và lờ đờ thường báo hiệu ắc quy yếu hoặc hệ thống sạc kém — nên kiểm tra điện trước khi thay bóng.

Đèn phanh không sáng hoặc sáng liến liên tục thì do đâu?

Đèn không sáng khi bóp phanh: thường là công tắc phanh hỏng hoặc lệch hành trình (công tắc nằm ở cần phanh tay và cần phanh chân), tiếp theo là cháy bóng hoặc đứt dây. Đèn sáng liền lúc nào cũng sáng: ngược lại là công tắc bị kẹt, lò xo hồi của cần phanh yếu. Cả hai đều là hạng mục thợ chỉnh rất nhanh, đừng đi lâu vì xe phía sau sẽ hiểu sai ý bạn.

Đi ban ngày có cần bật đèn pha xe máy không?

Quy định hiện hành yêu cầu bật đèn chiếu sáng khi trời tối (khoảng từ 19 giờ hôm trước đến 5 giờ hôm sau), khi có sương mù, mưa, khói bụi hoặc thời tiết xấu hạn chế tầm nhìn; bật đèn cả ngày với xe máy mới chỉ nằm ở mức đề xuất, chưa phải quy định bắt buộc. Tuy nhiên, bật đèn cốt cả ban ngày là thói quen an toàn được khuyến khích — xe máy có đèn sáng dễ được ô tô nhận ra hơn hẳn, nhất là khi chạy ngược chiều nắng. Lưu ý: trong đô thị, khu đông dân cư thì không được dùng đèn chiếu xa.

Có nên tự thay bóng đèn tại nhà không?

Với bóng đèn pha, đèn hậu dạng tháo lắp thông thường, việc tự thay tại nhà hoàn toàn khả thi nếu bạn tháo được chóa/cụm đèn, mua đúng mã bóng và không chạm tay vào mặt bóng halogen (mồ hôi dính lên bóng làm bóng nhanh đen). Nên nhờ tiệm khi đèn là cụm LED có bo mạch, khi phải tháo sâu dây điện trong nhịp xe, hoặc khi sau khi thay bóng mà tình trạng không cải thiện — khi đó vấn đề nằm ở mạch điện, ắc quy hoặc công tắc.

Xi nhan hỏng một bên có bị phạt không?

Có. Xe máy khi tham gia giao thông cần có đủ và hoạt động các đèn báo hiệu theo thiết kế, và xi nhan cháy một bên là xe máy “không đảm bảo thiết bị an toàn” — khi bị kiểm tra có thể bị nhắc và xử lý theo quy định. Quan trọng hơn phần phạt: rẽ trái với xi nhan trái đã chết là cách nhanh nhất để xe sau không kịp phản ứng.

Kiểm tra đèn một mình, không có người nhìn giúp thì làm thế nào?

Quay đầu xe về bức tường phẳng sáng màu cách chừng vài mét: vệt đèn pha, đèn cốt hiện rõ để soi độ mạnh và góc chiếu. Đèn hậu và đèn phanh thì quay đuôi xe về phía tường hoặc một tấm gương lớn, tự bóp phanh và quan sát phản chiếu; xi nhan sau soi trong gương chiếu hậu khi đứng gần gương hoặc tường. Thêm mẹo: nhiều xe điện và xe đời mới có đèn báo trên táp-lô đủ chi tiết để nhận ra bóng ngoài cháy — nhưng đừng chỉ dựa vào đó, đèn báo vẫn nháy trong khi bóng ngoài đã chết là trường hợp có thật.

Tóm lại, hai phút kiểm tra đèn mỗi khi chuẩn bị lên xe — nhất là trước các chuyến đi đêm, đi mưa — là khoản đầu tư rẻ nhất cho sự an toàn của chính bạn. Nhớ bốn việc: soi vệt pha cốt trên tường, nhìn đèn định vị hậu, bóp thử cả hai phanh xem đèn phanh, và bật đủ trái phải hai bên xi nhan. Hệ thống đèn hoạt động đủ và đúng cách không chỉ giúp bạn thấy đường, mà còn giúp mọi người xung quanh thấy bạn — điều mà trên đường cao tốc đông đúc, quý hơn cả một chiếc xe chạy êm.

Để kiểm tra xe theo thứ tự và nhận biết hạng mục liên quan, hãy tham khảo Checklist kiểm tra xe máy trước chuyến đi xa, Kiểm tra lốp xe máy: Mòn, nứt và áp suất và Kiểm tra còi và gương xe máy trước hành trình. Chọn hướng dẫn đúng trường hợp của bạn trước khi quyết định.