Nắng nóng, gay gắt, đặc biệt gay gắt là bao nhiêu độ: theo cách phân loại của ngành khí tượng Việt Nam, một ngày được coi là nắng nóng khi nhiệt độ cao nhất trong ngày (ký hiệu Tx) từ 35 độ C đến dưới 37 độ C, nắng nóng gay gắt khi từ 37 độ C đến dưới 39 độ C, và đặc biệt gay gắt khi từ 39 độ C trở lên. Đó là nhiệt độ đo trong trạm khí tượng, không phải cảm giác ngoài đường, và bản tin còn dùng các chữ “diện rộng”, “cục bộ” và “đợt” với nghĩa riêng nên cần đọc cùng nhau.
Bài dựa trên ba trang. Thứ nhất là bài “Phân biệt các khái niệm nắng nóng” trên VnExpress, đăng ngày 4/6/2017 và ghi tác giả thuộc Trung tâm Khí tượng Thủy văn quốc gia. Thứ hai là trang “Các khái niệm liên quan đến nắng nóng” của Cục Khí tượng Thủy văn (vnmha.gov.vn), đăng ngày 8/5/2025; bài dùng bản lưu ngày 19/10/2026 vì khi người viết thử đọc lại ngày 21/10/2026 địa chỉ này không mở lại được. Thứ ba là trang về chỉ số nóng bức (heat index) của Cơ quan Thời tiết Quốc gia Hoa Kỳ (NWS), đọc ngày 21/10/2026. Bài VnExpress được đọc lại ngày 21/10/2026 và cùng ngưỡng 35, 37, 39 độ C với trang của Cục. Các ngưỡng này là định nghĩa thời tiết, không phải ngưỡng an toàn dành cho người đi xe máy. Đoạn bắt đầu bằng “Gợi ý của người viết” là suy luận của bài. Bài không dự báo nhiệt độ của ngày nào, không đưa lời khuyên y khoa và không nêu lượng nước hay số giờ nghỉ vì các trang không có thông tin đó.
Nắng nóng, gay gắt, đặc biệt gay gắt là bao nhiêu độ: ba mức theo nhiệt độ cao nhất trong ngày
Trang của Cục Khí tượng Thủy văn mô tả nắng nóng là ngày có trời nắng, nóng, với nền nhiệt độ trung bình ngày cao và được đặc trưng ở nhiệt độ cao nhất trong ngày. Từ đó, cả trang này và bài VnExpress đều chia ba mức theo Tx, tức nhiệt độ cao nhất ghi được trong ngày tại địa phương.
| Mức theo bản tin | Điều kiện về Tx |
|---|---|
| Nắng nóng | Từ 35 độ C đến dưới 37 độ C |
| Nắng nóng gay gắt | Từ 37 độ C đến dưới 39 độ C |
| Nắng nóng đặc biệt gay gắt | Từ 39 độ C trở lên |
Điều đáng nhớ khi đọc bảng: mốc dưới cùng là 35 độ C. Một ngày có Tx 34 độ C vẫn có thể oi nóng nhưng theo định nghĩa này chưa phải là “ngày nắng nóng” (đó là cách áp dụng ngưỡng của người viết, các trang không bàn về ngày dưới 35 độ C). Cả ba mức đều gắn với nhiệt độ cao nhất trong ngày chứ không phải nhiệt độ trung bình cả ngày, và các trang không nêu nhiệt độ cao nhất thường xảy ra vào giờ nào.
Chữ “diện rộng”, “cục bộ” và “đợt” nghĩa là gì
Bản tin thường không chỉ nêu mức mà còn nêu phạm vi. Theo hai trang, các từ này được hiểu như sau, với “khu vực dự báo” là một vùng như đồng bằng Bắc Bộ trong ví dụ của cả hai:
- Nắng nóng diện rộng: ít nhất một nửa số trạm quan trắc trong khu vực có Tx từ 35 độ C trở lên.
- Nắng nóng cục bộ: chỉ dưới một nửa số trạm trong khu vực có Tx từ 35 độ C trở lên.
- Nắng nóng gay gắt trên diện rộng: ít nhất hai phần ba số trạm có Tx từ 35 độ C trở lên, trong đó ít nhất một nửa số trạm có Tx từ 37 độ C trở lên.
- Nắng nóng gay gắt cục bộ (theo trang của Cục): một ngày có nắng nóng diện rộng nhưng chỉ dưới một nửa số trạm trong khu vực có Tx từ 37 độ C trở lên.
- Đợt nắng nóng: nắng nóng diện rộng xuất hiện liên tục từ 2 ngày trở lên trong một khu vực dự báo.
- Đợt nắng nóng gay gắt trên diện rộng: một đợt nắng nóng diện rộng có ít nhất 1 ngày đạt tiêu chuẩn nắng nóng gay gắt diện rộng.
Một chi tiết dễ hiểu nhầm: “diện rộng” và “cục bộ” nói về số trạm trong vùng, không nói về độ nóng của một điểm cụ thể. Tức là bản tin ghi “nắng nóng cục bộ” cho đồng bằng Bắc Bộ không có nghĩa nơi bạn đến chắc chắn mát; nó chỉ cho biết dưới một nửa số trạm trong vùng đạt 35 độ C trở lên. Gợi ý của người viết: nếu hành trình của bạn đi qua nhiều tiểu vùng, hãy xem bản tin của từng vùng thay vì chỉ nhìn một dòng tóm tắt.
Con số trong bản tin là nhiệt độ ở trạm: ngoài đường thường nóng hơn
Bài VnExpress có một chú thích ảnh đáng chú ý: những ngày nắng nóng, nhiệt độ ngoài trời thường cao hơn nhiệt độ đo trong trạm khí tượng khoảng 4 đến 6 độ C. Đây là chú thích ảnh trong một bài năm 2017, không phải số liệu đo của từng ngày; bài chỉ dùng nó để nhắc rằng con số 35, 37 hay 39 độ C nằm trong điều kiện đo chuẩn của trạm, còn người ngồi trên xe giữa đường nhựa dưới nắng có thể cảm nhận khác. Mức chênh cụ thể ở một con đường, một giờ cụ thể thì các trang không nói.
Trang của NWS giải thích một cách đo khác, heat index, là thang của Hoa Kỳ tính bằng độ Fahrenheit (°F). Theo trang, heat index là thước đo mức nóng thực sự mà cơ thể cảm thấy khi tính cả độ ẩm tương đối cùng nhiệt độ không khí. Ví dụ trang nêu: nhiệt độ không khí 96°F (khoảng 36 độ C, theo phép đổi của người viết) cùng độ ẩm 65% cho heat index 121°F (khoảng 49 độ C). Trang cũng viết các giá trị heat index được xây dựng cho điều kiện có bóng râm và gió nhẹ, nên khi phơi nắng trực tiếp chỉ số có thể tăng tới 15°F (khoảng 8 độ C, theo phép đổi của người viết). Trang NWS nói thêm gió mạnh, nhất là kèm không khí rất nóng và khô, cũng có thể cực kỳ nguy hiểm.
Cần hiểu đúng giới hạn của hai điều này. Heat index là công cụ của NWS dùng ở Hoa Kỳ, còn bản tin nắng nóng của Việt Nam trong các trang đã đọc dùng Tx; hai thang không quy đổi trực tiếp cho nhau, và bài không nói bản tin Việt Nam nào có hoặc không có heat index. Nhưng ý chung có thể dùng: nhiệt độ ghi trong bản tin chưa tính hết độ ẩm và nắng trực tiếp, nên trải nghiệm ngoài đường có thể nặng nề hơn con số.
Cách đọc bản tin nắng nóng trước chuyến đi
Các bước dưới đây là gợi ý của người viết, được sắp xếp từ cách các trang định nghĩa, không phải hướng dẫn chính thức:
- Tìm đúng vùng và đúng ngày của chuyến đi. Bản tin chia theo khu vực dự báo; hành trình từ Hà Nội đi các tỉnh có thể qua nhiều vùng.
- Xem mức và Tx. Nắng nóng (35 đến dưới 37), gay gắt (37 đến dưới 39) hay đặc biệt gay gắt (39 trở lên). Nếu bản tin chỉ nói “nắng nóng” mà không có Tx, hãy tìm số cụ thể ở nguồn gốc.
- Xem chữ “diện rộng” hay “cục bộ”. Diện rộng nghĩa là từ một nửa số trạm của vùng đạt ngưỡng 35 độ C trở lên; cục bộ là ít hơn.
- Đếm số ngày liên tiếp. Từ 2 ngày diện rộng trở lên là một “đợt” theo định nghĩa; chuyến đi nhiều ngày có thể rơi vào cả đợt, không chỉ một ngày nóng.
- Đừng coi mức trong bản tin là ngưỡng cá nhân. Các mức là cách ngành khí tượng phân loại ngày, không nói bạn chịu được tới đâu. Nếu bạn dễ mệt hơn người khác, hãy tự đặt ngưỡng thận trọng hơn.
Ví dụ giả định của người viết (không phải bản tin thật): “nắng nóng gay gắt trên diện rộng ở đồng bằng Bắc Bộ trong 3 ngày”. Theo định nghĩa ở trên, điều đó nghĩa là trong vùng này ít nhất hai phần ba số trạm có Tx từ 35 độ C trở lên và ít nhất một nửa từ 37 độ C trở lên, và tình trạng diện rộng kéo dài từ 2 ngày trở lên nên được gọi là một đợt.
Chuyển bản tin thành kế hoạch cho chuyến xe máy
Phần này hoàn toàn là gợi ý của người viết, vì các trang đã đọc không nói về xe máy. Khi bản tin báo nắng nóng gay gắt trở lên cho vùng bạn đi, bạn có thể cân nhắc: dời giờ đi ra khỏi khoảng trưa, thêm điểm dừng ở chỗ có bóng râm thay vì chạy một mạch, rút ngắn quãng đường trong ngày hoặc hoãn chuyến. Xuất phát quá sớm cũng có đánh đổi riêng, như buồn ngủ và tầm nhìn khi trời chưa sáng, nên đây là việc cân nhắc theo từng chuyến, không có đáp án chung. Bài về buồn ngủ khi chạy xe máy đường dài: khi nào phải dừng và nên làm gì lúc nghỉ có phần về lúc cần dừng.
Việc chọn trang phục, uống nước và nhận biết dấu hiệu cần dừng nghỉ đã có bài riêng; bài này không lặp lại. Bạn có thể đọc đi xe máy khi trời nắng nóng: trang phục gọn, uống nước và dấu hiệu cần dừng nghỉ. Nếu muốn biết bối cảnh mùa nóng dài hơn, bài về El Niño 2026–2027 và chuyến đi xe máy ở Việt Nam tổng hợp dự báo của các cơ quan khí tượng. Với hành trình lên vùng cao, bài đi vùng cao bằng xe máy hay ôtô giúp cân nhắc phương tiện.
Giới hạn của bài
- Các ngưỡng 35, 37 và 39 độ C là định nghĩa của ngành khí tượng về ngày nắng nóng, không phải ngưỡng an toàn hay không an toàn cho người đi xe máy.
- Bài VnExpress là bài năm 2017 và trang của Cục đăng năm 2025; cả hai nêu cùng ngưỡng, nhưng bản tin hiện hành là nơi cần kiểm tra lại. Trang của Cục không mở lại được ngày 21/10/2026.
- Heat index là thang của Hoa Kỳ, tính bằng °F; phép đổi sang độ C trong bài là của người viết.
- Bài không đưa nhiệt độ hay dự báo của Hà Nội cho một ngày cụ thể và không bàn nóng máy hay áp suất lốp mùa nóng.
- Bài không đưa lời khuyên y khoa, không nêu liều oresol hay cách sơ cứu say nắng.
Nguồn tham khảo
- Phân biệt các khái niệm nắng nóng, VnExpress, đăng ngày 4/6/2017 (tác giả Xuân Hoa, Trung tâm Khí tượng Thủy văn quốc gia), đọc ngày 21/10/2026.
- Các khái niệm liên quan đến nắng nóng, Cục Khí tượng Thủy văn, đăng ngày 8/5/2025; bản lưu ngày 19/10/2026, ngày 21/10/2026 không mở lại được.
- Heat Forecast Tools (Heat Index), National Weather Service (NWS), Hoa Kỳ, đọc ngày 21/10/2026.