Rét đậm, rét hại khi đi xe máy lên núi cần đọc đúng nghĩa của bản tin: theo Cục Khí tượng Thủy văn, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày khoảng 13 đến 15 độ C, rét hại là khi dưới 13 độ C, và hai thuật ngữ này chủ yếu nói về đồng bằng, trung du chứ không áp dụng cho vùng núi. Vì vậy người định lên núi nên tìm nhiệt độ thấp nhất dự báo cho chính vùng mình đến, thay vì chờ bản tin dùng chữ rét đậm. Bài đối chiếu hai nguồn: trang “Tìm hiểu về không khí lạnh, rét đậm, rét hại” trên cổng thông tin của Cục Khí tượng Thủy văn (mục Phổ biến kiến thức, có ghi Tạp chí KTTV ở cuối trang), đăng ngày 01/01/2025, và bài “Thời điểm nào xuất hiện rét đậm, rét hại?” của VOV, cập nhật ngày 22/10/2024, trích lời ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo Thời tiết thuộc Trung tâm Dự báo KTTV Quốc gia.
Ngưỡng nhiệt độ, điều kiện đi kèm, phạm vi áp dụng và các loại tin không khí lạnh lấy từ trang của Cục. Các mức nhiệt độ thấp nhất lấy từ bài VOV và chỉ là nhận định cho mùa lạnh 2024–2025, được nói vào tháng 10/2024. Hai nguồn không bàn về việc đi xe máy, nên phần cuối bài, từ bản tin đến quyết định chuyến đi, là suy luận riêng của bài viết và được ghi rõ là gợi ý của bài viết. Bài không đưa dự báo cho mùa lạnh sắp tới, không nêu mức nhiệt nào là an toàn để chạy xe và không bàn về sức khỏe, trang phục hay bảo dưỡng xe.
Rét đậm và rét hại là gì: hai ngưỡng 15 và 13 độ C
Các bản tin dự báo thời tiết thường nhắc đến rét đậm và rét hại, và trang giải thích của Cục định nghĩa hai thuật ngữ này theo nhiệt độ trung bình ngày. Rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày của một khu vực phổ biến trong khoảng từ 13 đến 15 độ C. Rét hại là khi nhiệt độ trung bình ngày của khu vực đó xuống dưới 13 độ C.
| Thuật ngữ | Nhiệt độ trung bình ngày theo trang của Cục | Cách nói gọn của chuyên gia trên VOV |
|---|---|---|
| Rét đậm | Phổ biến từ 13 đến 15 độ C | Dưới 15 độ C |
| Rét hại | Dưới 13 độ C | Dưới 13 độ C |
Trong bài VOV ngày 22/10/2024, ông Nguyễn Văn Hưởng nói gọn hơn: dưới 15 độ C là rét đậm, dưới 13 độ C là rét hại. Hai cách nói cùng một hướng, nhưng lời chuyên gia chỉ nêu cận trên của mỗi loại và không nhắc điều kiện về bầu trời mà trang của Cục nêu ngay sau đó; khi cần hiểu chính xác, hãy dựa vào trang của Cục.
Có hai chi tiết dễ bị bỏ qua. Thứ nhất, đây là nhiệt độ trung bình của cả ngày, không phải nhiệt độ lúc bạn xuất phát và cũng không phải nhiệt độ thấp nhất trong đêm. Thứ hai, trang dùng cụm “trong khu vực”, nên theo cách đọc của bài viết, tiêu chí nói về một vùng chứ không phải số đo tại một điểm. Vì hai loại con số khác nhau, các mức 15 và 13 độ C ở đây không so trực tiếp được với những mức nhiệt độ thấp nhất ở phần sau.
Hai ngưỡng này cũng không phải mốc để quyết định có chạy xe máy hay không. Như phần sau sẽ nói, chúng gắn với cây lúa, và bài này không nêu nhiệt độ nào là an toàn hay không an toàn để đi xe.
Điều kiện đi kèm: trời nhiều mây, đầy mây và có thể mưa nhỏ
Con số một mình chưa đủ để gọi một ngày là rét đậm hay rét hại. Trang của Cục lưu ý rằng nhiệt độ trung bình ngày dưới 15 và dưới 13 độ C phải đi cùng tình trạng trời nhiều mây, đầy mây và có thể có mưa nhỏ thì mới được xếp vào hai loại này.
Trang cũng nêu một tình huống ngược lại. Vào những ngày quang mây, đêm nhiệt độ xuống rất thấp nhưng ban ngày có nắng và nhiệt độ lên rất cao; nhiệt độ trung bình ngày khi đó vẫn có thể dưới 15 độ C, song không được coi là rét đậm.
| Kiểu ngày | Bầu trời và nhiệt độ theo trang của Cục | Có được coi là rét đậm không |
|---|---|---|
| Ngày âm u | Trời nhiều mây hoặc đầy mây, có thể mưa nhỏ | Có, nếu trung bình ngày dưới 15 độ C: rét đậm hoặc rét hại tùy mức |
| Ngày quang mây | Đêm xuống rất thấp, ban ngày nắng và lên rất cao | Không, dù nhiệt độ trung bình ngày có thể dưới 15 độ C |
Ba điều dưới đây là cách đọc của bài viết, không phải lời của trang. Một, không thấy chữ rét đậm trong bản tin không có nghĩa là trời không lạnh: chính trang nói đêm quang mây có thể xuống rất thấp mà vẫn không mang tên rét đậm. Hai, trong ví dụ của trang, đêm và ban ngày của một ngày quang mây chênh nhau nhiều, nên với người đi núi, giờ khởi hành đáng chú ý hơn con số trung bình. Ba, ngày âm u có mưa nhỏ là kiểu ngày mặt đường dễ ẩm ướt; cách chạy trên đường ướt đã có bài riêng là đi xe máy khi sương mù và mưa phùn: giữ tầm nhìn, giảm tốc và phanh sớm trên đường ướt, nên bài này không nhắc lại.
Vì sao bản tin nói cho đồng bằng chứ không áp dụng cho vùng núi
Theo trang của Cục, trong bản tin, rét đậm và rét hại chủ yếu dùng để nói về vùng đồng bằng, trung du Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, là những nơi mùa lạnh có nhiều hoạt động sản xuất nông nghiệp nhất. Các thuật ngữ này cũng được dùng chủ yếu cho nông nghiệp, mà cây lương thực chủ đạo của Việt Nam là cây lúa.
Phần lập luận của trang xoay quanh cây lúa. Theo trang, các nhà khoa học đã tính được rằng khi nhiệt độ trung bình ngày xuống dưới ngưỡng rét đậm, rét hại thì khả năng quang hợp của lúa bị ảnh hưởng. Nếu tình trạng đó chỉ kéo dài một ngày, lúa vẫn quang hợp và phát triển bình thường; từ hai ngày trở lên, lúa không còn khả năng quang hợp và tự bảo vệ, mất sức đề kháng và chết. Mốc hai ngày này trùng với mốc “từ 2 ngày trở lên” trong các tin có chữ rét ở phần sau; bài viết nhận thấy sự trùng khớp ấy, còn trang không nói rõ mối liên hệ.
Với vùng núi, trang nêu một lý do riêng: ở đó rét đậm, rét hại không đến thành từng đợt mà gần như kéo dài cả tháng, nên hai thuật ngữ không được áp dụng. Ví dụ trang đưa ra là Sa Pa, thuộc tỉnh Lào Cai, nơi rét đậm gần như suốt tháng 12, tháng 1 và tháng 2. Cần đọc ví dụ này đúng mức. Trang không kèm nhiệt độ cụ thể của Sa Pa, không nêu thêm địa điểm vùng núi nào khác và cũng không nói ranh giới giữa trung du và vùng núi nằm ở đâu, nên bài này không gán con số nào cho Sa Pa hay cho một địa danh nào, và không chỉ ra được điểm mà thuật ngữ thôi áp dụng trên một cung đường leo dần lên núi.
Cách hiểu của bài viết về lý do trên: nhãn rét đậm hữu ích khi nó báo một đợt lạnh nổi lên so với những ngày thường; nếu cả tháng đều lạnh như vậy thì nhãn không còn giúp phân biệt ngày này với ngày khác. Vì thế, về rét đậm, rét hại khi đi xe máy lên núi, điều rút ra trực tiếp từ trang của Cục là đừng chờ chữ ấy xuất hiện trong bản tin rồi mới coi vùng núi là lạnh.
Một ví dụ về cách bản tin viết cho vùng núi nằm ở cuối bài VOV. Phần dự báo cho giai đoạn từ đêm 23/10 đến 31/10/2024 ghi rằng ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ đêm và sáng trời lạnh, vùng núi có nơi trời rét. Đoạn dự báo đó đã hết hiệu lực nên bài không dùng nội dung của nó; bài chỉ lưu ý rằng vùng núi được mô tả bằng chữ rét thông thường chứ không phải rét đậm, và một đoạn thì chưa đủ để kết luận về mọi bản tin.
Các loại tin không khí lạnh và chữ “rét” trong tiêu đề bản tin
Trước hết là thuật ngữ nền. Theo trang của Cục, không khí lạnh là khối không khí rất lạnh từ lục địa châu Á di chuyển xuống nước ta, nơi đang có không khí ấm, gây gió Đông Bắc mạnh, trời trở rét và thời tiết xấu. Vì hướng chủ yếu là Đông Bắc nên hiện tượng còn được gọi là gió mùa Đông Bắc. Trang mô tả đây là hiện tượng đặc biệt nguy hiểm: ngoài khơi vịnh Bắc Bộ gió có thể mạnh cấp 6 đến 7, còn trên đất liền gió cấp 4 đến 5 có thể gây hư hại nhà cửa, cây cối và các công trình đang thi công trên cao. Những đợt mạnh còn có thể gây mưa to, gió lớn, thậm chí dông, tố lốc và đôi khi mưa đá, tập trung vào các tháng chuyển mùa.
Về thời gian, không khí lạnh thường bắt đầu từ trung tuần tháng 9 và kéo dài đến trung tuần tháng 6 năm sau, mạnh nhất vào các tháng chính đông, tức từ tháng 12 đến tháng 2. Khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp là phía Bắc, từ đèo Ngang trở ra, và ít khi tới Nam Trung Bộ. Mùa không khí lạnh vì thế dài hơn ba tháng cao điểm khá nhiều.
Tùy tình hình từng đợt, cơ quan khí tượng phát tin theo một trong bốn tiêu đề dưới đây, theo mô tả của trang:
- Tin gió mùa Đông Bắc được phát khi không khí lạnh có khả năng xuống nước ta và làm gió đổi sang hướng lệch bắc, kèm một trong ba tình huống. Một là gió từ cấp 6 trở lên kéo dài quá 3 giờ trên vịnh Bắc Bộ (và ngoài khơi Trung Bộ). Hai là thời tiết ở miền Bắc đổi rõ rệt, với trời chuyển đầy mây, diện mưa tăng đột ngột và nhiệt độ trung bình ngày giảm từ 3 đến 5 độ trở lên ở hơn nửa số trạm của ít nhất một khu vực. Ba là có mưa rào, dông diện rộng, có thể kèm gió giật trên cấp 6, tố, lốc, mưa đá, cùng nhiệt độ tối cao giảm từ 5 đến 7 độ trở lên ở hơn nửa số trạm của ít nhất một khu vực. Ở hai tình huống sau, tốc độ gió không được xét.
- Tin gió mùa Đông Bắc và rét được phát giống tin trên, nhưng khi đợt không khí lạnh còn có khả năng kéo nhiệt độ trung bình ngày ở đồng bằng, trung du Bắc Bộ xuống dưới 15 độ C (tức rét đậm và rét hại) và kéo dài từ 2 ngày trở lên.
- Tin không khí lạnh tăng cường được phát khi miền Bắc đang có không khí lạnh, gió vẫn lệch bắc nhưng đã yếu đi, ngoài khơi gió xuống dưới cấp 5, trong khi có khả năng một đợt lạnh khác lại gây gió mạnh từ cấp 6 trở lên, kéo dài quá 6 giờ trên vịnh Bắc Bộ, kể cả ngoài khơi Trung Bộ.
- Tin không khí lạnh tăng cường và rét được phát khi có không khí lạnh tăng cường và đợt đó có khả năng kéo nhiệt độ trung bình ngày ở đồng bằng, trung du Bắc Bộ xuống dưới 15 độ C, kéo dài từ 2 ngày trở lên.
Cách đọc của bài viết: chữ “rét” trong tiêu đề là dấu hiệu của ngưỡng 15 độ C ở đồng bằng, trung du Bắc Bộ trong từ 2 ngày; nó không nói trực tiếp về vùng núi. Ngược lại, tin không có chữ “rét” vẫn có thể báo một đợt thời tiết đổi nhanh, như mưa tăng đột ngột hoặc nhiệt độ hạ rõ rệt; chỉ là điều kiện về ngưỡng 15 độ C không được đặt ra cho tin đó.
Ví dụ đọc một tiêu đề: khi gặp “Tin không khí lạnh tăng cường và rét”, bạn hiểu rằng miền Bắc đã có không khí lạnh, có khả năng một đợt nữa tăng cường, và dự báo nhiệt độ trung bình ngày ở đồng bằng, trung du Bắc Bộ xuống dưới 15 độ C từ 2 ngày trở lên. Tiêu đề ấy chưa cho biết vùng núi lạnh đến mức nào.
Nhiệt độ thấp nhất theo chuyên gia: đồng bằng, vùng núi và vùng núi cao
Bài VOV cập nhật ngày 22/10/2024 thuật lại nhận định của ông Nguyễn Văn Hưởng về mùa lạnh 2024–2025. Ông cho rằng không khí lạnh có khả năng hoạt động mạnh từ tháng 11 đến tháng 12/2024, sang tháng 1 và tháng 2/2025 tiếp tục tăng cường độ và tần suất, và tháng 1, tháng 2 cũng là thời kỳ rét nhất trong năm. Hai nguồn khớp nhau ở chỗ lạnh nhất rơi vào giữa mùa đông, nhưng hơi khác nhau ở tháng 12: trang của Cục tính tháng 12 vào ba tháng không khí lạnh mạnh nhất, còn ông Hưởng nêu riêng tháng 1 và tháng 2 là rét nhất; bài không gộp hai câu thành một mốc chung.
Về nhiệt độ, ông cho biết trong tháng 1, đồng bằng Bắc Bộ thường có nền nhiệt trung bình khoảng 16,5 đến 17 độ C. Vì nền nhiệt đã thấp như vậy, khi không khí lạnh mạnh về, nhiệt độ có thể bị kéo xuống sâu và gây rét đậm, rét hại. Theo phép trừ đơn giản của bài viết, mức đó chỉ cao hơn ngưỡng 15 độ C khoảng 1,5 đến 2 độ, nên ngưỡng rét đậm nằm không xa nền nhiệt thường gặp của đồng bằng trong tháng 1. Ông cũng nhắc hai ngưỡng quen thuộc, rồi nêu nhiệt độ thấp nhất có thể xuống ở ba nhóm khu vực:
| Khu vực | Nhiệt độ thấp nhất có thể xuống (nhận định mùa 2024–2025) |
|---|---|
| Đồng bằng | 7 đến 10 độ C |
| Vùng núi | 0 đến 4 độ C |
| Vùng núi cao | Có thể dưới 0 độ C |
Cách dùng các con số này cho đúng:
- Đây là nhận định cho một mùa đã qua. Ông nói về mùa 2024–2025 trong bài ngày 22/10/2024. Bài này không dùng các con số để dự đoán mùa tới, chỉ dùng để so các nhóm khu vực với nhau.
- Đây là mức thấp nhất “có thể xuống”. Nó không phải nhiệt độ gặp mỗi đêm và không phải số đo của một ngày cụ thể.
- VOV không gắn địa danh. Bài không nói vùng núi hay vùng núi cao nào, nên bài này không gán các mức đó cho Sa Pa hay bất kỳ nơi nào.
- Khoảng của vùng núi nằm dưới khoảng của đồng bằng. Đầu trên của vùng núi (4 độ C) vẫn thấp hơn đầu dưới của đồng bằng (7 độ C). Đó là lý do người lên núi không nên lấy bản tin đồng bằng làm thước đo.
- Không đặt cạnh 15 và 13 độ C. Các con số trong bảng là nhiệt độ thấp nhất, còn 15 và 13 là trung bình ngày. Bài chỉ suy ra được một điều: ngày có trung bình dưới 15 độ C thì có lúc nhiệt độ thấp hơn 15 độ C; thấp hơn bao nhiêu thì hai nguồn không nói.
Ông Hưởng cũng nhấn mạnh phải đề phòng các hiện tượng thời tiết nguy hiểm gồm sương muối, băng giá và mưa tuyết trong các tháng chính đông, ở các tỉnh vùng núi Bắc Bộ. Trang của Cục nói tương tự theo cách khác: từ tháng 12 năm trước đến tháng 2 năm sau, đêm quang mây gây ra sương muối, băng giá, và có năm có cả tuyết rơi trên vùng núi cao. Cả hai đều nói ở mức chung của mùa; không nguồn nào cho biết hiện tượng sẽ xảy ra ở một nơi hay một ngày cụ thể.
Một chi tiết đáng chú ý, và đây là nhận xét của bài viết: trang mô tả rét đậm gắn với trời nhiều mây, còn sương muối và băng giá gắn với đêm quang mây. Hai kiểu bầu trời khác nhau, nên bản tin báo rét đậm cho đồng bằng không cho biết vùng núi có sương muối hay không, và vắng chữ rét đậm cũng không loại trừ sương muối.
Hai nguồn cũng nhấn khác nhau về phạm vi của thuật ngữ. Bài VOV dùng cách nói chung rằng không khí lạnh có thể gây các đợt rét đậm, rét hại trên diện rộng ở các tỉnh miền Bắc, trong khi trang của Cục nói hai thuật ngữ chủ yếu dành cho đồng bằng, trung du và không áp dụng cho vùng núi. Hai câu không nhất thiết mâu thuẫn, vì ông Hưởng cũng nêu riêng nhiệt độ thấp nhất cho vùng núi. Khi nói về phạm vi của thuật ngữ, bài đi theo trang của Cục vì đó là trang giải thích.
Từ bản tin đến quyết định chuyến đi: gợi ý của bài viết
Toàn bộ phần này là suy luận của bài viết dựa trên những điều hai nguồn nói; không nguồn nào bàn về việc đi xe máy lên núi. Bài không đưa mốc nhiệt độ nào để kết luận nên đi hay không, vì hai nguồn không có mốc như vậy. Các bước dưới đây chỉ là thứ tự đọc bản tin sao cho đỡ nhầm khi lên vùng núi phía Bắc bằng xe máy.
- Xác định bản tin nói về vùng nào. Với rét đậm, rét hại khi đi xe máy lên núi, bước đầu tiên là hiểu rằng chữ ấy trong bản tin là cách nói cho đồng bằng, trung du; nó không mô tả điểm đến vùng núi của bạn. Ngược lại, bản tin không có chữ rét đậm không có nghĩa nơi bạn đến không lạnh.
- Tìm nhiệt độ thấp nhất của vùng định đến. Nếu cơ quan khí tượng hoặc ứng dụng thời tiết bạn dùng có dự báo theo vùng hay theo địa điểm, hãy đọc dự báo của nơi bạn sẽ chạy qua và nghỉ đêm, không chỉ của nơi xuất phát như Hà Nội, và đọc mức thấp nhất chứ không phải mức trung bình ngày. Nếu chỉ tìm được bản tin cho đồng bằng, hãy coi nhiệt độ vùng núi là chưa biết, đừng coi là giống đồng bằng, vì nhận định của chuyên gia cho thấy hai nhóm khu vực khác nhau rõ.
- Đọc thêm tình trạng bầu trời. Trời nhiều mây, mưa nhỏ là kiểu ngày trang của Cục xếp vào rét đậm, và mặt đường có thể ẩm ướt. Trời quang là kiểu ngày đêm có thể xuống rất thấp dù không mang tên rét đậm, và trang của Cục gắn các đêm quang mây trong tháng chính đông với sương muối, băng giá.
- Chọn giờ khởi hành. Trang của Cục mô tả đêm quang mây xuống rất thấp, còn ví dụ bản tin đã nêu ở trên ghi đêm và sáng trời lạnh, vùng núi có nơi trời rét. Từ đó bài viết gợi ý xếp chặng núi vào ban ngày thay vì lúc trời còn tối hoặc sáng sớm, và chừa thời gian để tới nơi nghỉ khi trời còn sáng. Nếu bạn đi xe số và quen nổ máy chờ vào buổi sáng, bài làm nóng máy xe số buổi sáng: nổ không tải bao lâu là hợp lý và khi nào nên chạy ngay cho thấy các nguồn không đưa ra một con số chung, nên hãy theo sách hướng dẫn của đúng xe.
- Nhận ra khi nào nên hoãn. Bài viết gợi ý cân nhắc hoãn hoặc đổi ngày khi gặp một trong các tình huống sau:
– Bản tin cho vùng bạn đến nhắc sương muối, băng giá hoặc mưa tuyết. Chuyên gia trên VOV gọi đó là hiện tượng thời tiết nguy hiểm cần đề phòng, nên dời chuyến là lựa chọn thận trọng hơn so với tìm cách chạy qua.
– Đúng ngày không khí lạnh tràn về theo tin gió mùa Đông Bắc. Theo trang của Cục, đợt mạnh có thể kèm mưa to, gió lớn, và loại tin này có thể được phát khi thời tiết đổi rõ rệt, chẳng hạn nhiệt độ trung bình ngày giảm từ 3 đến 5 độ trở lên hoặc nhiệt độ tối cao giảm từ 5 đến 7 độ trở lên ở một khu vực. Nếu lịch cho phép, đừng bắt đầu chặng núi đúng ngày đó.
– Bạn chỉ có bản tin của đồng bằng và không tìm được thông tin nào cho vùng núi. Thiếu thông tin là lý do để chờ thêm, không phải lý do để đoán. - Với xe thuê hoặc xe mượn. Hãy nói trước với chủ xe điểm đến, ngày đi và dự định chạy chặng núi vào lúc nào; chủ xe biết rõ chiếc xe và có thể cho lời khuyên phù hợp với chiếc xe đó. Phần chuẩn bị xe nằm ngoài bài này; bài checklist kiểm tra xe máy trước chuyến đi xa để hạn chế sự cố chia các hạng mục thành phần người lái có thể quan sát và phần cần thợ kiểm tra.
Bản tin thay đổi theo ngày, nên hãy đọc lại bản tin mới nhất của cơ quan khí tượng vào sáng ngày đi trước khi quyết định.
Tóm tắt nhanh những điều cần nhớ
- Rét đậm dưới bao nhiêu độ? Theo trang của Cục Khí tượng Thủy văn (01/01/2025), rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày của khu vực phổ biến từ 13 đến 15 độ C, rét hại là dưới 13 độ C, cả hai gắn với trời nhiều mây, đầy mây, có thể mưa nhỏ.
- Ngày quang mây thì sao? Trung bình ngày có thể dưới 15 độ C nhưng vẫn không gọi là rét đậm, dù đêm có thể xuống rất thấp.
- Áp dụng cho đâu? Chủ yếu đồng bằng, trung du Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ; không áp dụng cho vùng núi. Ví dụ của trang: Sa Pa rét đậm gần như suốt tháng 12, tháng 1 và tháng 2.
- Chữ “rét” trong tiêu đề tin nghĩa là dự báo nhiệt độ trung bình ngày ở đồng bằng, trung du Bắc Bộ xuống dưới 15 độ C, có khả năng kéo dài từ 2 ngày trở lên.
- Nhiệt độ thấp nhất (nhận định mùa 2024–2025, VOV 22/10/2024): đồng bằng 7 đến 10 độ C, vùng núi 0 đến 4 độ C, vùng núi cao có thể dưới 0 độ C; cần đề phòng sương muối, băng giá, mưa tuyết ở vùng núi Bắc Bộ trong các tháng chính đông.
- Gợi ý của bài viết cho rét đậm, rét hại khi đi xe máy lên núi: đọc nhiệt độ thấp nhất của vùng đến, xem bầu trời, đặt chặng núi vào ban ngày, và cân nhắc hoãn khi bản tin nhắc sương muối, băng giá, mưa tuyết hoặc khi không có thông tin cho vùng núi.
Nguồn tham khảo
- Tìm hiểu về không khí lạnh, rét đậm, rét hại, đọc ngày 19/10/2026
- Thời điểm nào xuất hiện rét đậm, rét hại?, đọc ngày 19/10/2026