Sơ cứu người bị tai nạn xe máy, theo lời một bác sĩ Khoa Cấp cứu A9 Bệnh viện Bạch Mai được báo chí trích lại năm 2017, không nên tháo mũ bảo hiểm hay bế xốc nạn nhân ngay vì có thể làm tổn thương cột sống cổ, và một bác sĩ khác của A9 (2024) dặn mọi nạn nhân tai nạn giao thông cần được giữ nằm yên, cố định cổ; chính quyền bang New South Wales (Úc) thì hướng dẫn chỉ tháo mũ kín mặt khi nạn nhân không có đường thở thông và không thở được, và khi cần hồi sinh thì phải có ít nhất hai người cùng tháo. Trong mọi trường hợp, việc đầu tiên vẫn là gọi cấp cứu và bảo đảm an toàn hiện trường. Bài này chỉ tóm lược các nguồn đó, không thay lời tư vấn của bác sĩ hay nhân viên cấp cứu và không thay một khóa học sơ cứu.
Ba nguồn được đọc lại ngày 21/10/2026: bài trên baophapluat.vn ngày 9/4/2017 ghi lời ThS.BS Lương Quốc Chính (Khoa Cấp cứu A9, Bệnh viện Bạch Mai), bài trên báo Đại biểu Nhân dân ngày 8/4/2024 ghi lời bác sĩ Ngô Đức Hùng (Trung tâm Cấp cứu A9, Bệnh viện Bạch Mai), và trang hướng dẫn sơ cứu tai nạn mô tô của chính quyền bang New South Wales, Úc. Hai nguồn đầu là lời bác sĩ được báo chí thuật lại chứ không phải trang chính thức của bệnh viện; nguồn thứ ba là hướng dẫn của chính quyền nước ngoài. Vì vậy mỗi ý dưới đây đều ghi rõ là của bên nào, và bài không hợp nhất chúng thành một quy trình duy nhất.
Việc đầu tiên: bảo đảm an toàn và gọi cấp cứu
Trong phần giới thiệu khung hành động DRABC của tổ chức St John, trang của chính quyền NSW nói việc đầu tiên cần làm là gọi xe cấp cứu. Chữ D trong khung là Danger (nguy hiểm): kiểm tra xem tiếp cận người bị nạn có an toàn không. Trang này nêu số cấp cứu của Úc, số đó không dùng được ở Việt Nam, nên bài không chép lại; ở Việt Nam, hãy xem bài số khẩn cấp khi tai nạn xe máy ở Việt Nam và những giới hạn về ngôn ngữ.
Bác sĩ Ngô Đức Hùng (2024) cũng đặt an toàn lên đầu trong các nguyên tắc chung của sơ cấp cứu: an toàn; không di chuyển nạn nhân khi chưa đánh giá ban đầu; bình tĩnh và luôn cần sự trợ giúp; hành động thống nhất; đề phòng lây nhiễm. Theo bài báo, việc đề phòng lây nhiễm gồm đeo găng tay hoặc dùng túi nilon khi tiếp xúc với vết thương, rửa tay trước và sau khi sơ cứu. Cùng bài báo còn nêu thứ tự các bước: đánh giá hiện trường, đánh giá ban đầu, gọi trợ giúp, rồi mới sơ cứu và vận chuyển.
Hai nguồn xếp thứ tự hơi khác nhau: NSW đặt việc gọi cấp cứu lên đầu, còn thứ tự mà bác sĩ Hùng nêu là hiện trường, rồi đánh giá ban đầu, rồi gọi trợ giúp. Điểm chung là kiểm tra an toàn trước tiên và không di chuyển nạn nhân khi chưa đánh giá. Theo nhận xét của người viết, người ở hiện trường rất dễ muốn đỡ nạn nhân dậy ngay, nên hai điểm chung đó đáng nhớ hơn bất kỳ thứ tự nào. Bác sĩ Hùng nhắc rằng bạn “luôn cần sự trợ giúp”: nếu có người khác ở đó, nhờ một người gọi cấp cứu trong lúc bạn kiểm tra là một cách chia việc hợp lý.
Sơ cứu người bị tai nạn xe máy: vì sao không tháo mũ và không bế xốc ngay
ThS.BS Lương Quốc Chính (bài 2017) nói rằng khi thấy nạn nhân tai nạn giao thông nằm trên đường, có vài động tác tối kỵ không được làm:
- Không tháo mũ bảo hiểm cho nạn nhân ngay, vì sẽ làm lay động cột sống cổ, và nếu nạn nhân bị chấn thương cột sống cổ thì rất nguy hiểm.
- Không bế xốc nạn nhân lên, vì hành động này làm tổn thương cột sống cổ, làm chấn thương các xương tay, xương chân bị gãy, và tạo cơ hội cho nạn nhân bị nặng hơn do tụt huyết áp tư thế.
- Không bê vác nạn nhân ngay sang chỗ khác. Thay vào đó, bác sĩ nói phải sơ cứu tối thiểu và đánh giá tình trạng thương tích trước, rồi mới di chuyển nhẹ nhàng sang vị trí khác.
Bác sĩ Hùng (bài 2024) khái quát ý này bằng một nguyên tắc: trong các vụ tai nạn lao động hay tai nạn giao thông phải luôn chú ý tới cột sống cổ, để tránh bệnh nhân bị liệt hoàn toàn do sơ cứu sai cách. Theo cách đọc của người viết, cả hai bác sĩ cùng đứng trên một mối lo: cột sống cổ có thể đã tổn thương mà người đứng ngoài không nhìn thấy, và một cử động sai có thể làm nặng thêm. Đây là lời dặn “đừng vội”, chứ không phải lời dặn “đừng làm gì”.
Khi nào mới tháo mũ bảo hiểm: điều NSW (Úc) nói và giới hạn của nó
Trang của chính quyền NSW đưa ra điều kiện cụ thể hơn. Mũ kín mặt chỉ nên tháo nếu người bị nạn không có đường thở thông và không thở được; nếu không thì mũ nên giữ nguyên tại chỗ, trừ khi chính người bị nạn tự tháo. Trong tình huống nạn nhân cần hồi sinh và đang đội mũ kín mặt, trang này nêu mũ phải được tháo bởi ít nhất hai người:
- Người thứ nhất phải bảo đảm đầu và cổ được cố định và nâng đỡ hoàn toàn để tránh gây thêm tổn thương.
- Người thứ hai cẩn thận tháo mũ theo cách làm giảm tối đa mọi chuyển động của đầu và cổ.
Cần đọc kỹ giới hạn của đoạn này. Thứ nhất, NSW chỉ nói về mũ kín mặt (full-faced). Mũ ở Việt Nam thường là mũ nửa đầu hoặc ba phần tư, và nguồn không nói cách xử lý các loại đó, nên bài không suy ra. Thứ hai, trang NSW không mô tả từng bước thao tác tháo mũ, và bài này cũng không, vì đây là kỹ năng cần được học và tập với người hướng dẫn. Thứ ba, lời bác sĩ Bạch Mai nói chung “không tháo mũ bảo hiểm ngay” và không phân loại mũ.
Hai nguồn nhấn mạnh khác nhau chút ít và không nên gộp thành một quy tắc:
| Nội dung | Bác sĩ Bạch Mai (bài 2017 và 2024) | Chính quyền NSW (Úc) |
|---|---|---|
| Tháo mũ | Không tháo ngay vì có thể lay động cột sống cổ | Mũ kín mặt chỉ tháo nếu đường thở không thông và không thở được; nếu cần hồi sinh thì phải có ít nhất hai người |
| Giữ cổ | Giữ thẳng đầu, chèn hai bên bằng vật có sẵn, để nằm yên | Giữ đầu cổ cố định hoàn toàn khi tháo mũ; khi lật nạn nhân phải lưu ý cổ |
| Đường thở | Có ứ đọng ở họng thì lật nằm nghiêng nhưng lưu ý cột sống cổ; không thì giữ nguyên tư thế | Bảo vệ đường thở bằng cách lật nằm nghiêng, lưu ý và cố định cổ khi lật |
Điểm chung của hai nguồn là không tháo mũ một cách vội vàng và luôn giữ cho cổ không cử động. Chỗ khác nhau là NSW nêu rõ ngoại lệ khi nạn nhân không thở được. Gợi ý của người viết: nếu rơi vào tình huống đó, hãy làm theo hướng dẫn của người nhận cuộc gọi cấp cứu nếu họ hướng dẫn, thay vì tự quyết định dựa trên một bài viết.
Cố định cổ và giữ nạn nhân nằm yên chờ nhân viên y tế
Bác sĩ Chính mô tả thao tác cố định cột sống cổ như sau: giữ thẳng đầu, dùng dụng cụ có sẵn như gạch chèn hai bên, để nạn nhân nằm yên rồi tiếp tục đánh giá các tổn thương khác. Bác sĩ Hùng nói thêm rằng với tất cả nạn nhân tai nạn giao thông, để đề phòng họ bị gãy đốt sống cổ, nên giữ cho họ nằm yên và cố định cổ bằng vật cứng như nẹp, mảnh gỗ, thậm chí bằng hai viên gạch hai bên, trước khi nhân viên y tế đến. Trang NSW có ý gần giống ở bước C: giữ nạn nhân bất động tối đa bằng cách chèn quần áo và đồ dùng xung quanh để tránh cử động cột sống và các chỗ xương gãy.
Điểm đáng ghi nhận là các nguồn dùng vật có sẵn như gạch, mảnh gỗ, quần áo, nhưng cho mục đích rất cụ thể: giữ đầu thẳng và không cho cổ cử động. Bài này không có căn cứ để hướng dẫn cách chèn hay kê cho từng tư thế, và bạn không nên tự sáng tạo thêm; nếu có người cấp cứu hướng dẫn qua điện thoại, hãy làm theo họ.
Đánh giá nhanh: tỉnh hay không, thở hay không
Bác sĩ Chính nói người sơ cứu đúng cách phải đánh giá xem nạn nhân có tỉnh không bằng cách lay và gọi. Khung DRABC của NSW có bước tương ứng (R là Response, phản ứng): lay nhẹ và gọi to, nếu nạn nhân không phản ứng thì coi là đã bất tỉnh. Trong bài 2017, bác sĩ Chính nói rằng nếu nạn nhân tỉnh thì có thể yên tâm là nạn nhân không có tổn thương não và có thể tự thở được. Đây là lời bác sĩ trong một bài báo cũ, nói về việc ưu tiên cứu người khi có nhiều nạn nhân; bài này không khái quát thành điều chắc chắn cho mọi trường hợp. Nạn nhân tỉnh vẫn có thể bị thương ở cột sống cổ hay những chỗ khác, và chính các nguồn trên đều dặn phải chú ý cột sống cổ ở mọi nạn nhân.
Nếu nạn nhân hôn mê, bác sĩ Chính nói phải nhanh chóng nghe hơi thở, quan sát nhịp thở và bắt mạch cảnh ở cổ; nếu không có mạch, phải hồi sinh tim phổi bằng ép tim ngoài lồng ngực. Bài báo của bác sĩ Hùng cũng mô tả hồi sinh tim phổi cơ bản là bước đầu tiên khi ngừng tuần hoàn. Bài này không hướng dẫn cách ép tim, vị trí đặt tay hay nhịp ép: đó là kỹ năng cần được học trực tiếp và luyện tập, và đọc một bài viết không thay thế được điều đó.
Với đường thở, bác sĩ Chính nhấn mạnh phải quan sát xem nạn nhân có ứ đọng dịch ở họng không. Nếu không có ứ đọng thì để nạn nhân ở nguyên tư thế ban đầu để tiếp tục đánh giá; nếu có ứ đọng thì phải lật nằm nghiêng an toàn nhưng phải lưu ý cột sống cổ. Với người không phản ứng, NSW cũng nói đường thở phải được bảo vệ bằng cách lật nạn nhân nằm nghiêng, lưu ý rằng cổ có thể đã bị thương và cần được giữ ổn định khi lật. Như bảng trên đã cho thấy, hai nguồn nói gần nhau nhưng không giống nhau; các bước lật nghiêng cụ thể nên được học từ người hướng dẫn.
Cầm máu, bỏng, giữ ấm và không cho ăn uống
Chính quyền NSW hướng dẫn cầm máu bằng cách ấn trực tiếp lên vết thương bằng băng hoặc quần áo; nếu có thể thì nâng phần chảy máu cao hơn mức ngực và giữ người bị thương bất động nhất có thể. Với bỏng nặng, trang này lưu ý rằng nhiệt độ cao từ ống xả và các bộ phận động cơ có thể truyền vào bộ đồ da của người lái và gây bỏng; cách xử lý nêu là làm mát chỗ bỏng bằng nước chảy cho đến khi nhiệt độ về bình thường, và nếu quần áo dính vào vết bỏng thì không cố giật ra.
Bác sĩ Chính nói nếu nạn nhân không được giữ ấm thì tình trạng tổn thương càng nặng, và nếu nạn nhân đói cũng không được cho ăn vì nguy cơ sặc phổi. Các nguồn không nói cụ thể về uống nước, nên bài này không đưa ra lời khuyên về việc đó.
Bài này không đi vào cách băng ép, nẹp xương hay xử lý vết thương phức tạp. Những việc đó phụ thuộc vào vị trí, mức độ chấn thương và dụng cụ có sẵn, và cần được đào tạo.
Nếu ở xa xe cứu thương
Bác sĩ Chính nói rằng ở nơi xa, không có xe cứu thương, phải chọn phương tiện tốt nhất có thể, kể cả xe bò hoặc xe máy, miễn bảo vệ được cột sống cổ và cột sống lưng, chứ không được bế thốc nạn nhân lên. Bài này không mô tả cách đặt nạn nhân lên phương tiện vì nguồn không nói, và đây là tình huống mà người ở hiện trường nên tìm sự hướng dẫn của nhân viên cấp cứu qua điện thoại nếu có thể. Về chuyện bệnh viện và cứu thương ở Việt Nam sau tai nạn, bài bị thương khi đi xe máy ở Việt Nam: bệnh viện thu tiền trước, cứu thương chậm và sơ tán y tế nêu những điều cần biết nhưng nói rõ không đưa lời khuyên sơ cứu.
Giới hạn của bài và lời khuyên học sơ cứu bài bản
Bài này là bản tóm lược, không phải hướng dẫn y khoa. Nó dựa trên lời hai bác sĩ Bệnh viện Bạch Mai năm 2017 và 2024 được báo chí thuật lại và hướng dẫn của chính quyền NSW (Úc), nên có thể không đầy đủ và không phản ánh mọi tình huống. Nó không hướng dẫn hồi sinh tim phổi từng bước, nẹp xương hay băng bó chi tiết, và không nói gì về mũ nửa đầu hay mũ ba phần tư vì nguồn không nói.
Gợi ý của người viết: đừng đợi đến lúc có tai nạn mới đọc. Hãy dành thời gian tham gia một khóa sơ cứu do cơ sở y tế hoặc tổ chức đào tạo đáng tin cậy tổ chức, nơi bạn được thực hành trực tiếp trên mô hình với người hướng dẫn. Việc tự mình chủ động đội mũ đúng cách trước mỗi chuyến đi, như trong bài đội mũ bảo hiểm đúng cách: kiểm tra độ vừa, cài quai và thử kéo mũ, là bước phòng ngừa đứng trước mọi bước sơ cứu. Nếu bạn hay đi xe máy đường dài hoặc đi cùng người khác, hãy cùng nhau thống nhất ai gọi cấp cứu và ai ở lại với nạn nhân.
Các trang nguồn có thể được cập nhật, và hướng dẫn sơ cứu có thể thay đổi. Khi gặp tình huống thật, lời của nhân viên cấp cứu qua điện thoại và của bác sĩ có mặt tại chỗ luôn được ưu tiên hơn nội dung bài này.
Nguồn tham khảo
- Đừng để vô tình khiến người bị TNGT chết vì thiếu hiểu biết, baophapluat.vn, đăng ngày 9/4/2017 (lời ThS.BS Lương Quốc Chính, Khoa Cấp cứu A9, Bệnh viện Bạch Mai), đọc ngày 21/10/2026.
- Bác sĩ A9 Bệnh viện Bạch Mai hướng dẫn kỹ năng sơ cứu tai nạn thường gặp, Báo Đại biểu Nhân dân, đăng ngày 8/4/2024 (lời bác sĩ Ngô Đức Hùng, Trung tâm Cấp cứu A9, Bệnh viện Bạch Mai), đọc ngày 21/10/2026.
- Emergency first aid for motorcycle accidents, chính quyền bang New South Wales (Úc), đọc ngày 21/10/2026.