Chùa Bà Đanh ở đâu thì có hai câu trả lời, vì hai ngôi chùa cùng được dân gian gọi là Bà Đanh: chùa Bảo Sơn ở Kim Bảng, trước đây thuộc tỉnh Hà Nam và nay được VTC News ngày 15/8/2026 ghi là tổ Đanh Xá, phường Kim Bảng, tỉnh Ninh Bình, và chùa Châu Lâm trong ngõ 199 Thụy Khuê, Hà Nội, theo VietnamNet ngày 16/6/2025 và VnExpress ngày 22/3/2014. Câu thành ngữ “vắng như chùa Bà Đanh” được báo chí gắn với cả hai nơi, và các nguồn đã đọc không thống nhất ngôi chùa nào là nơi câu nói ra đời.
Bài này dựa trên bốn bài báo người viết đọc ngày 22/10/2026: VTC News (15/8/2026, bài ký “Tổng hợp”), VnExpress (31/7/2015, về chùa ở Kim Bảng), VietnamNet (16/6/2025, về chùa Châu Lâm) và VnExpress (22/3/2014, về bốn chùa “Bà” ở Hà Nội). Mỗi điều được ghi kèm tên báo và năm; lời khuyên riêng được gắn nhãn “gợi ý của người viết”. Bài không nêu giờ mở cửa, giá vé, phí gửi xe hay quãng đường từ Hà Nội đến Kim Bảng vì bốn bài không có những thông tin đó, và không kể trải nghiệm cá nhân vì người viết chưa đến cả hai chùa.
Chùa Bà Đanh ở đâu: hai ngôi chùa cùng tên dân gian
Mục lục bài viết
- Chùa Bà Đanh ở đâu: hai ngôi chùa cùng tên dân gian
- Chùa Bà Đanh ở Kim Bảng: chùa Bảo Sơn bên núi Ngọc, thuộc tỉnh nào hiện nay
- Chùa Châu Lâm ở ngõ 199 Thụy Khuê: vì sao cũng gọi là chùa Bà Đanh
- Vắng như chùa Bà Đanh: các báo giải thích câu thành ngữ thế nào
- Đi xe máy tới chùa Bà Đanh: chùa Châu Lâm trong nội đô, chùa Bảo Sơn ở Kim Bảng
- Vào chùa cư xử thế nào và những điều bốn bài chưa nói
- Nguồn tham khảo
Bảng dưới đặt hai ngôi chùa cạnh nhau theo đúng điều từng báo viết, để bạn biết mình đang tìm ngôi nào.
| Điểm so sánh | Chùa Bảo Sơn ở Kim Bảng | Chùa Châu Lâm ở Thụy Khuê |
|---|---|---|
| Tên khác | Bảo Sơn tự, tên chữ khắc trên hoành phi, câu đối, văn bia (VTC News 2026) | Châu Lâm; tấm bia “Bà Đanh tự” còn lưu giữ (VnExpress 2014); đại tự “Phúc Châu tự” còn trong chùa (VietnamNet 2025) |
| Địa chỉ theo nguồn | Trước: thôn Đanh Xá, xã Ngọc Sơn, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam. Nay: tổ Đanh Xá, phường Kim Bảng, tỉnh Ninh Bình (VTC News 2026) | Ngõ 199 phố Thụy Khuê, Hà Nội; làng Thụy Chương cũ nay là phường Thụy Khuê (VietnamNet 2025) |
| Vị trí | Lưng tựa núi Ngọc, mặt hướng ra sông Đáy (VTC News 2026) | Khuất trong ngõ, cách mặt đường Thụy Khuê khoảng 50 m (VnExpress 2014) |
| Vì sao gọi là Bà Đanh | “Bà” là cách gọi tôn kính ghép với tên làng Đanh, nghĩa là ngôi chùa thờ Đức Bà của làng Đanh (VTC News 2026) | Người phụ nữ cô quả trông coi chùa được dân làng gọi là bà Đanh (VietnamNet 2025) |
Gợi ý của người viết để phân biệt khi nghe người khác kể hay thấy một ghim trên bản đồ: nếu địa chỉ có các từ Kim Bảng, Đanh Xá, núi Ngọc hay sông Đáy thì đó là chùa Bảo Sơn; nếu có Thụy Khuê hay ngõ 199 thì đó là chùa Châu Lâm. VnExpress năm 2014 viết rằng chùa Châu Lâm “ngày nay còn được biết đến với tên gọi Bà Đanh”, nên theo cách đọc của người viết, tên Bà Đanh ở nội đô là cách gọi thêm chứ không phải tên chữ của chùa.
Chùa Bà Đanh ở Kim Bảng: chùa Bảo Sơn bên núi Ngọc, thuộc tỉnh nào hiện nay
VnExpress năm 2015 viết chùa Bà Đanh còn có tên Bảo Sơn tự, nằm cạnh ngọn núi Ngọc, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam. Địa danh này đã đổi: VTC News năm 2026 viết chùa trước đây ở thôn Đanh Xá, xã Ngọc Sơn, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam, nay là tổ Đanh Xá, phường Kim Bảng, tỉnh Ninh Bình. Bài Hà Nội giáp 5 tỉnh nào sau sáp nhập trên website này tóm tắt việc sắp xếp tỉnh: theo bài đó, Ninh Bình hình thành từ Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình, và chính quyền các tỉnh mới hoạt động từ 1/7/2025. Vì vậy các bài, ảnh chụp và lời kể cũ vẫn nói “Hà Nam” là bình thường; bài này giữ cả hai cách ghi và không tự suy ra tên đơn vị hành chính nào khác.
Về kiến trúc, VnExpress năm 2015 mô tả chùa là một quần thể có nhiều gian thờ như nhà tổ, thượng điện, trung đường, gian thờ Mẫu, có hình rồng trên mái và một quả chuông đồng lớn treo thấp trong chùa, giữa không gian xanh nhiều loại cây. VTC News thì nói chùa tên chữ là Bảo Sơn tự, nghĩa là “ngôi chùa trên núi quý”, và mô tả vị trí “tựa sơn hướng thủy”. Hai điều dưới đây chỉ có trong bài VTC News, là bài tổng hợp nên bài này chỉ thuật lại theo báo đó:
- Bài viết vị Đức Bà được thờ tại chùa, dựa theo thần tích và ngọc phả còn lưu giữ, là nữ thần Pháp Vũ trong hệ thống tín ngưỡng Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, tượng trưng cho mây, mưa, sấm, chớp). Bài không nói thần tích hay ngọc phả đó ở đâu hay do ai công bố.
- Bài viết chùa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp Quốc gia vào năm 1994, có kiến trúc cổ thời Lê – Nguyễn, và dịp lễ hội tháng Hai âm lịch có hàng vạn du khách. Bài không nêu nguồn cho số “hàng vạn”.
Chùa Châu Lâm ở ngõ 199 Thụy Khuê: vì sao cũng gọi là chùa Bà Đanh
Bài VietnamNet năm 2025 kể chùa Châu Lâm được xây cùng viện Châu Lâm thời vua Lê Thánh Tông (1460–1497) ở làng Thụy Chương, nay là phường Thụy Khuê, TP Hà Nội. Theo bài, những thợ tù binh Chiêm theo đạo Phật sống ở ấp (hoặc viện) Châu Lâm có một ngôi chùa nhỏ để thực hiện tín ngưỡng, chùa được đặt theo tên ấp và do một người đàn bà cô quả trông coi. Người này được dân làng gọi là bà Đanh, việc của bà là đóng mở cửa chùa, thắp hương, lau chùi quét dọn, và mọi người quen miệng gọi nôm na chùa Châu Lâm là chùa “Bà Đanh”.
Bài ghi thêm vài mốc về chùa mà bạn có thể đối chiếu khi đến nơi:
- Làng Thụy Chương trước có hai chùa là Châu Lâm và Phúc Lâm; năm 1870 chùa Phúc Lâm được sáp nhập với chùa Châu Lâm và mang tên mới là Phúc Châu, nên bức đại tự “Phúc Châu tự” vẫn còn trong chùa.
- Năm 1907, do khu chùa cũ bị người Pháp lấy đất để xây trường trung học Bảo hộ, tức trường THPT Chu Văn An ngày nay, chùa được dời tới ngõ 199 phố Thụy Khuê.
- Chùa là kiến trúc hình chữ đinh gồm ba nếp là tiền đường, thiêu hương và thượng điện, có 48 pho tượng lớn nhỏ thuộc các thế kỷ 18, 19, 20 và quả chuông “Châu Lâm thiền tự” đúc năm 1692.
- Chùa rộng hơn 4.000 m2, nằm cạnh một khu chung cư cao tầng nhưng vẫn trầm mặc, yên tĩnh.
Về chuyện đi lễ, VietnamNet viết ngày rằm và mùng 1 âm lịch chùa vẫn mở cửa đón khách vãn cảnh, hành lễ. Bài không nói các ngày khác trong tháng chùa mở hay đóng cửa, và cũng không nêu giờ; đừng hiểu “vẫn mở cửa” thành “chỉ mở những ngày đó”.
Vắng như chùa Bà Đanh: các báo giải thích câu thành ngữ thế nào
Câu thành ngữ này là lý do nhiều người tìm chùa, và bốn bài đưa ra những lời giải thích khác nhau. Bảng dưới gom lại, mỗi lời giải thích chỉ thuộc về báo đã viết nó.
| Báo (năm) | Chùa được nhắc | Lý giải sự vắng vẻ |
|---|---|---|
| VTC News (2026) | Chùa ở Kim Bảng | Ba nguyên nhân: vị trí biệt lập, ba mặt rừng rậm, núi đá vôi và một mặt sông Đáy, khi chưa có cầu chỉ sang chùa bằng thuyền; vùng núi Ngọc xưa có thú dữ theo tài liệu địa phương chí; và truyền tụng dân gian rằng Đức Bà rất linh thiêng, nghiêm khắc nên người dân nể sợ, không dám tụ tập ồn ào |
| VnExpress (2015) | Chùa ở Kim Bảng | Hai ý kiến: nơi rất linh thiêng, ai trái ý sẽ bị trừng phạt nên ít người dám đến; hoặc ngày xưa chùa ở vị trí khó đi, xung quanh rừng rậm hoang vu, muốn đến phải đi đò sang |
| VnExpress (2014) | Chùa Châu Lâm ở Thụy Khuê | Khung cảnh vắng, cả rằm và mùng 1 lượng người hương khói ít hơn nhiều chùa khác, gợi nhắc câu ví; một số người cho rằng chùa dựng để người Chăm hành đạo, sau họ đến nơi khác sống nên chùa hoang vắng |
| VietnamNet (2025) | Chùa Châu Lâm ở Thụy Khuê | Chỉ nêu chùa “thường vắng vẻ” dù nằm trên phố Thụy Khuê đông đúc, thuận đường đi lại; không giải thích câu thành ngữ |
Có ba điều nên rút ra. Thứ nhất, các lời giải thích mâu thuẫn nhau ở chỗ ngôi chùa nào là nguồn gốc câu nói, nên bài này không khẳng định ngôi nào. Thứ hai, những lý do như thú dữ, thần linh trừng phạt hay người Chăm là truyền tụng và giả thuyết do báo thuật lại, không phải kết luận của nghiên cứu mà các bài dẫn ra. Thứ ba, hiện trạng cũng khác nhau theo bài: VTC News 2026 viết chùa ở Kim Bảng “hiện rất nhộn nhịp, đặc biệt vào những ngày lễ” và cho rằng câu thành ngữ đã thuộc về quá khứ, còn VietnamNet 2025 vẫn gọi chùa ở Thụy Khuê là thường vắng vẻ. Nếu bạn đi để tìm sự yên tĩnh, theo cách đọc của người viết thì chùa Châu Lâm có nhiều bằng chứng hơn trong các bài đã đọc; với chùa ở Kim Bảng, hãy hỏi trước về lượng khách vào dịp lễ hội tháng Hai âm lịch.
Đi xe máy tới chùa Bà Đanh: chùa Châu Lâm trong nội đô, chùa Bảo Sơn ở Kim Bảng
Với chùa Châu Lâm, các bài chỉ cho biết chùa nằm sâu trong ngõ 199 Thụy Khuê, cách mặt đường khoảng 50 m. Bài không nêu bãi gửi xe, và ngõ có đi xe máy vào được hay không cũng chưa được nguồn nào nói, nên gợi ý của người viết là đến đầu ngõ rồi hỏi người dân hoặc xem biển tại chỗ.
Với chùa Bảo Sơn, nguồn duy nhất về đường đi là bài VnExpress đăng ngày 31/7/2015: đi từ Hà Nội theo quốc lộ 1A cũ, đến thành phố Phủ Lý thì rẽ phải qua cầu Hồng Phú đến quốc lộ 21, đi thêm khoảng hơn 10 km đến cầu treo Cấm Sơn, từ đó thấy chùa bên dòng sông Đáy. Bài đã hơn 11 năm tuổi, trong khi VTC News năm 2026 cho biết chính quyền địa phương đã đầu tư xây một cây cầu kiên cố bắc ngang sông Đáy. Vì vậy đường đi từ năm 2015 có thể không còn là lựa chọn tốt nhất, và bài này không nêu số cây số từ Hà Nội vì không bài nào ghi.
Gợi ý của người viết trước khi chạy xe tới Kim Bảng:
- Nhập “Bảo Sơn tự” hoặc “chùa Bà Đanh Kim Bảng” vào ứng dụng bản đồ, xem ghim nằm ở phường Kim Bảng chứ không phải Thụy Khuê, rồi để ứng dụng tính đường hiện nay thay vì dựa vào lộ trình năm 2015.
- Hai bài nêu hai loại cầu, cầu treo Cấm Sơn năm 2015 và một cây cầu kiên cố năm 2026, và không nói đó có phải cùng một cầu không; hãy hỏi người dân hoặc xem biển báo để biết xe máy đi lối nào.
- Đổ đủ xăng hoặc sạc đủ pin trước khi rời trung tâm, mang theo nước và đội mũ bảo hiểm cho cả người ngồi sau.
- Hỏi lại giờ mở cửa và chỗ gửi xe qua kênh công khai của chùa hoặc người dân quanh đó, vì bốn bài không nêu.
- Nếu đi dịp lễ hội tháng Hai âm lịch, chuẩn bị đến sớm vì VTC News nói dịp này có hàng vạn du khách.
Khu vực Kim Bảng cũ còn có khu du lịch Tam Chúc; bài chùa Tam Chúc từ Hà Nội bằng xe máy mô tả cách đi tới đó theo cẩm nang VnExpress. Tam Chúc và chùa Bà Đanh là hai điểm khác nhau, người viết không biết khoảng cách giữa chúng và không gợi ý ghép tuyến cụ thể, nên nếu muốn đi cả hai trong một ngày, hãy tự đo trên bản đồ.
Vào chùa cư xử thế nào và những điều bốn bài chưa nói
Cả hai nơi đều là chùa đang có người đi lễ, nên cách ứng xử chung ở nơi thờ tự là phù hợp. Bài trang phục, ứng xử và chụp ảnh khi vào đền chùa trên website này tóm tắt lời khuyên chung từ cổng du lịch quốc gia và một số trang tư vấn nước ngoài; đó là lời khuyên chung chứ không phải nội quy riêng của chùa Bà Đanh nào. Gợi ý của người viết: ăn mặc kín đáo, nói khẽ, hỏi trước khi chụp ảnh người khác, và đừng hái hoa hay lấy đồ trong khuôn viên.
Những điều bốn bài báo chưa cho biết, và bài này không trả lời thay: giờ mở cửa và vé của cả hai chùa; chỗ gửi xe và phí gửi xe; ngõ 199 Thụy Khuê đi xe máy vào được không; đường đi hiện nay tới chùa Bảo Sơn và quãng đường từ Hà Nội; có chùa nào khác cũng mang tên Bà Đanh hay không. Với câu hỏi cuối, VTC News chỉ viết “chùa Bà Đanh” là tên dân dã của người địa phương rồi phổ biến trên toàn quốc; nếu bản đồ hiện ra một địa chỉ ngoài hai nơi trên, hãy xác nhận lại địa chỉ trước khi lên xe.
Nguồn tham khảo
- VTC News, bài “Tại sao có tên gọi chùa Bà Đanh?”, xuất bản 15/8/2026, đọc ngày 22/10/2026.
- VnExpress, bài về nơi ra đời câu thành ngữ “vắng như chùa Bà Đanh”, đăng 31/7/2015, đọc ngày 22/10/2026.
- VietnamNet, bài “Bên trong ngôi chùa ‘Bà Đanh’ giữa lòng Hà Nội”, đăng 16/6/2025, đọc ngày 22/10/2026.
- VnExpress, bài “4 chùa ‘Bà’ nổi tiếng ở Hà Nội”, đăng 22/3/2014, đọc ngày 22/10/2026.
