Hội Gióng Phù Đổng và đền Sóc: hai mùa hội ở hai nơi, mốc âm lịch và cách xem hội cho đúng

Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc là hai mùa hội ở hai nơi chứ không phải một dịp duy nhất trong năm: theo trang của Cục Di sản văn hóa, hội ở đền Phù Đổng (huyện Gia Lâm) diễn ra từ mùng 7 đến mùng 9 tháng Tư âm lịch, còn hội ở đền Sóc (huyện Sóc Sơn) diễn ra từ mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng, nên muốn xem đúng hội thì phải chọn trước đền nào và đổi ngày âm lịch sang dương lịch của chính năm mình đi. Bài này so sánh hai mùa hội, giải thích cách đọc mốc âm lịch qua ba ví dụ có nguồn (2019, 2024 và 2026), phân biệt lệ cướp chiếu ở Phù Đổng với tục cướp hoa tre ở đền Sóc, rồi gợi ý cách đi xem hội cho gọn, kể cả khi đi bằng xe máy.

Thông tin trong bài lấy từ năm nguồn đọc ngày 18/10/2026: trang giới thiệu Hội Gióng của Cục Di sản văn hóa, hồ sơ của UNESCO về lễ hội này và ba bài báo về các mùa hội năm 2019, 2024 và 2026 (Báo Văn hóa, Báo Sài Gòn Giải Phóng và baophapluat.vn). Ba bài báo chỉ làm ví dụ theo từng năm, không thay cho mốc âm lịch của Cục Di sản. Các nguồn này không nêu giá vé, bãi gửi xe hay phương án phân luồng giao thông của từng năm nên bài không nêu những điều đó; phần lời khuyên khi đi xem hội là gợi ý chung của người viết, không gán cho cơ quan nào. Ngày hội, tên xã, tên huyện và cách tổ chức có thể thay đổi, vì vậy hãy đối chiếu với thông báo mới nhất của địa phương trước khi đi.

Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc: một tên chung, hai nơi, hai mùa hội

Cục Di sản văn hóa mô tả Hội Gióng là một trong những lễ hội lớn nhất vùng châu thổ Bắc Bộ, tổ chức theo nghi thức được quy định chặt chẽ, chuẩn bị công phu, với sự tham gia đông đảo của dân làng quanh hai ngôi đền. Hai ngôi đền gắn với hai chặng của truyền thuyết về Thánh Gióng: đền Phù Đổng ở nơi ngài sinh ra, đền Sóc ở nơi ngài hóa, tức nơi theo truyền thuyết ngài cưỡi ngựa bay về trời. Vì thế mỗi nơi có một mùa hội riêng, và hồ sơ của UNESCO cũng nêu hai mốc khác nhau: hội ở Phù Đổng vào tháng Tư âm lịch, hội ở đền Sóc vào tháng Giêng âm lịch.

Bảng dưới đây gom những điểm khác nhau chính theo hai nguồn đó.

Một điểm dễ nhầm là hai mùa hội được ghi danh dưới một tên chung (UNESCO công nhận vào tháng 11 năm 2010, theo trang của Cục Di sản). Vì vậy câu “đi hội Gióng” ở Hà Nội chưa cho biết đó là hội ở đền Phù Đổng hay hội ở đền Sóc, trong khi hai nơi cách nhau nhiều tháng trong năm âm lịch. Cách an toàn là ghi rõ tên đền và tháng âm lịch ngay từ lúc lên kế hoạch.

Về địa danh, trang của Cục Di sản ghi đền Phù Đổng ở xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm và đền Sóc ở xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn; bài báo năm 2026 chỉ nhắc “Di tích quốc gia đặc biệt đền Phù Đổng”, không nêu xã hay huyện. Bài này giữ nguyên cách ghi của từng nguồn. Đơn vị hành chính có thể được điều chỉnh theo thời gian, nên khi tra đường hay xem thông báo, hãy dùng tên đền làm từ khóa chính và đối chiếu tên xã, huyện với thông báo mới nhất của địa phương.

Mốc âm lịch theo Cục Di sản văn hóa và cách đổi sang dương lịch qua ví dụ 2019, 2024, 2026

Theo trang của Cục Di sản văn hóa, hội ở đền Phù Đổng diễn ra từ ngày 7 đến ngày 9 tháng Tư âm lịch, trong đó ngày chính hội là mùng 9 tháng Tư. Hội ở đền Sóc diễn ra trong ba ngày, từ mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng hằng năm. Đây là những mốc ổn định theo lịch âm; còn ngày dương lịch của cùng một mốc thì mỗi năm một khác. Ba bài báo dưới đây cho thấy điều đó.

Có ba điều nên rút ra từ bảng này:

• Cùng một mốc, hai ngày dương lịch khác nhau. Mùng 6 tháng Giêng rơi vào ngày 10/2 năm 2019 nhưng vào ngày 15/2 năm 2024. Vì vậy không nên lấy ngày dương lịch của năm trước làm lịch cho năm sau.
• Bài chỉ đổi những ngày mà nguồn đã đổi. Bài báo năm 2026 nêu ngày 25/5/2026 tương ứng 9 tháng Tư âm lịch, nhưng không liệt kê ngày dương lịch của từng ngày còn lại trong mùa hội; bài này cũng không tự suy ra thêm.
• Mùa hội đền Phù Đổng năm 2026 đã kết thúc. Theo bài báo năm 2026, hội kéo dài đến hết 25/5/2026, nên vào ngày viết bài (18/10/2026) người đọc đang lên kế hoạch thường nhắm tới hội đền Sóc tháng Giêng hoặc hội đền Phù Đổng tháng Tư của năm âm lịch kế tiếp.

Khi lên kế hoạch, bạn có thể làm theo các bước sau (gợi ý của người viết):

1. Chọn đền và tháng âm lịch: đền Sóc là tháng Giêng, đền Phù Đổng là tháng Tư.
2. Tra ngày dương lịch của mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng, hoặc mùng 7 đến mùng 9 tháng Tư, của đúng năm định đi bằng một bảng đổi lịch âm sang dương đáng tin cậy.
3. Đối chiếu với thông báo của Ban tổ chức hoặc chính quyền địa phương và bài đăng lại của cơ quan văn hóa, du lịch. Mốc âm lịch ổn định, nhưng chương trình đi kèm có thể khác nhau giữa các năm.
4. Nếu muốn xem phần nghi lễ cốt lõi ở Phù Đổng, hãy ghi lại ngày chính hội mùng 9 tháng Tư theo trang của Cục Di sản. Với đền Sóc, hai bài báo năm 2019 và 2024 đều thuật lại lễ khai hội vào mùng 6 tháng Giêng, còn trang của Cục Di sản không chỉ ra một ngày chính.

Chương trình đi kèm có thể thay đổi theo năm. Bài báo năm 2026 cho biết mùa hội đền Phù Đổng được mở đầu bằng chương trình nghệ thuật tối 23/5, và kéo dài đến hết 25/5/2026 với lễ dâng hương, thể dục thể thao, văn nghệ, múa rối nước, giải vật dân tộc, thi nấu cơm, trò chơi dân gian và biểu diễn nghệ thuật truyền thống. Bài còn nhắc tuần lễ văn hóa du lịch cùng các gian hàng chợ quê trưng bày sản phẩm OCOP. Đó là chương trình của năm 2026; mùa hội năm khác có thể có hoạt động khác.

Hội đền Phù Đổng tháng Tư: các vai, hai trận đánh cờ và lệ cướp chiếu

Phần mô tả dưới đây dựa chủ yếu vào trang của Cục Di sản văn hóa, có đối chiếu với hồ sơ UNESCO. Ở Phù Đổng, những gia đình có vinh dự được chọn sẽ cử người đảm nhận các vai quan trọng: các ông Hiệu (Hiệu cờ, Hiệu trống, Hiệu chiêng, Hiệu Trung quân, Hiệu Tiểu cổ), cô Tướng, và các phường Áo đen, Áo đỏ. Tùy vai vế và khả năng kinh tế mà mỗi gia đình chuẩn bị điều kiện vật chất; người được chọn vai sinh hoạt kiêng cữ từ hàng tháng trước ngày hội. Hồ sơ UNESCO nêu cùng ý đó bằng tiếng Anh: thanh niên được luyện tập kỹ để đóng các vai Flag Master, Drum Master, Gong Master và hai vai khác, tương ứng với các ông Hiệu nói trên, còn 28 bé gái từ 9 đến 13 tuổi được chọn đóng các tướng giặc.

Trình tự ngày chính hội. Theo trang của Cục Di sản, dân làng tổ chức tế Thánh trước, sau đó là lễ rước nước từ giếng đền Mẫu (đền Hạ) để lau rửa tự khí, tức đồ thờ, với ý nguyện mưa thuận gió hòa. Tiếp đến là lễ rước cờ “lệnh” từ đền Mẫu lên đền Thượng, lễ khám đường và lễ duyệt tướng. Ngày chính hội là mùng 9 tháng Tư, và theo trang này, đó là lúc hội diễn ra trang trọng, linh thiêng và náo nhiệt nhất với hai trận đánh cờ.

Hai trận đánh cờ. Trận thứ nhất diễn ra ở Đống Đàm, khu đất ven hồ sen đầu làng Đổng Viên, cách đền Thượng chừng 2 km theo trang của Cục Di sản; trận thứ hai ở Soi Bia. Chiến trường được dựng tượng trưng bằng ba chiếc chiếu. Trên mỗi chiếu có một chiếc bát to úp lên tờ giấy trắng, bát là núi đồi còn giấy là mây trời. Quanh chiếu là đại quân của Gióng ở một phía và đại quân của 28 nữ tướng giặc ở phía bên kia; trang của Cục Di sản cho biết 28 nữ tướng này là biểu tượng của yếu tố âm.

Sau nghi lễ tế Thánh, ông Hiệu cờ lần lượt tiến vào từng chiếu, nhảy qua các quả đồi (những chiếc bát úp) và thực hiện các động tác “đánh cờ” giữa tiếng hò reo, chiêng và trống. Theo trang của Cục Di sản, điệu múa phải thật chính xác để tránh điều tối kỵ là lá cờ bị cuốn vào cán, vì cư dân nơi đây tin đó là điềm rủi. Hồ sơ UNESCO bổ sung rằng động tác múa cờ cùng tiếng trống, tiếng chiêng thể hiện diễn biến của trận đánh, và những con bướm giấy tung ra từ lá cờ tượng trưng cho việc xua tan quân xâm lược.

Lệ cướp chiếu. Khi mỗi màn múa cờ kết thúc, ông Hiệu cờ vừa bước ra khỏi chiếu thì chiếc chiếu được tung lên, và dân chúng ào vào lấy những mảnh chiếu mà họ tin sẽ đem lại may mắn cho gia đình trong suốt cả năm. Đây là tục của hội Phù Đổng; ở đền Sóc, thứ được cướp lấy là hoa tre (xem phần sau).

Kết thúc hội trận. Cuối cùng là lễ rước cờ báo tin thắng trận với trời đất và lễ khao quân, có phường Ải Lao, chiếu chèo và các trò chơi dân gian. Theo trang của Cục Di sản, tướng và quân bên giặc cũng được tha và được dự lễ mừng chiến thắng; trang này nhận xét cách hành xử ấy thể hiện truyền thống hiếu nghĩa đối với tổ tiên và tinh thần khoan dung, nhân đạo.

Hội đền Sóc tháng Giêng: lễ vật của các thôn, lễ tắm tượng và tục cướp hoa tre

Theo trang của Cục Di sản văn hóa, hội ở đền Sóc kéo dài ba ngày, từ mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng hằng năm. Phần chuẩn bị lễ vật cũng công phu, nhất là việc đan voi và làm giò hoa tre, nên phải bắt đầu từ nhiều tuần trước ngày hội. Trang này cho biết theo truyền thuyết, đoàn quân đi đánh giặc cùng Thánh Gióng có cả đàn voi chở lương thực theo sau, còn giò hoa tre tượng trưng cho cây gậy tre của ngài sau khi đánh giặc.

Thứ tự rước lễ vật. Trang của Cục Di sản cho biết việc rước được phân công cho từng thôn từ xa xưa và đi theo thứ tự: thôn Vệ Linh rước giò hoa tre, tiếp đến thôn Dược Thượng rước voi, thôn Đan Tảo rước trầu cau, thôn Đức Hậu rước ngà voi, thôn Yên Sào rước cỏ voi (thân cây chuối), thôn Yên Tàng rước tướng, và mấy năm gần đây có thêm thôn Xuân Dục rước “Cầu Húc”, quả cầu tượng trưng cho mặt trời theo tín ngưỡng thờ thần mặt trời của cư dân nơi đây. Sau phần nghi thức tắm tượng Thánh Gióng và cung tiến lễ vật là hai hoạt động náo nhiệt nhất: tục “cướp hoa tre” cầu may và tục chém “tướng” giặc, được diễn xướng tượng trưng theo hiệu lệnh múa cờ. Hồ sơ UNESCO cũng nhắc đến nghi thức tắm tượng và đoàn rước hoa tre dâng lên đền trong hội ở đền Sóc.

Danh sách lễ vật khác nhau theo nguồn và theo năm. Bài của Báo Văn hóa về lễ khai hội năm 2019 kể tám lễ vật do các địa phương cung tiến: giò hoa tre của thôn Vệ Linh (xã Phù Linh), ngựa sắt của thôn Phù Mã (xã Phù Linh), voi chiến của thôn Dược Thượng (xã Tiên Dược), trầu cau của thôn Đan Tảo (xã Tân Minh), ngà voi của xã Đức Hòa, cỏ voi của thôn Yên Sào (xã Xuân Giang), kiệu tướng của thôn Yên Tàng (xã Bắc Phú) và cầu húc của thôn Xuân Dục (xã Tân Minh). Bài của Báo Sài Gòn Giải Phóng về lễ khai hội năm 2024 nêu đoàn rước kiệu gồm giò hoa tre, ông ngựa, ông voi, ngà voi, trầu cau, cầu húc, cỏ voi và nữ tướng vào đền Thượng tế lễ.

Ba danh sách này không hoàn toàn trùng nhau: trang của Cục Di sản ghi thôn Đức Hậu rước ngà voi và không nhắc ngựa, còn bài năm 2019 ghi ngà voi của xã Đức Hòa và có ngựa sắt của thôn Phù Mã. Bài này vì thế chỉ ghi “theo trang của Cục Di sản” hoặc “theo bài năm 2019”, không gộp thành một danh sách chung. Nếu bạn cần biết đoàn rước năm đi gồm những gì, hãy xem chương trình của năm đó.

Truyền thuyết Thánh Gióng và vì sao UNESCO ghi danh hội này

Theo truyền thuyết mà trang của Cục Di sản kể lại, Gióng là cậu bé được mẹ sinh ra một cách kỳ lạ ở làng Phù Đổng; đến ba tuổi vẫn chưa biết nói, biết cười, suốt ngày nằm trong chiếc thúng treo trên gióng tre nên có tên Gióng. Khi nghe lời nhà vua kêu gọi người tài đánh giặc ngoại xâm, cậu bé bỗng lớn nhanh như thổi và xung phong ra trận. Sau khi dẹp tan quân giặc, ngài về núi Sóc rồi cưỡi ngựa bay lên trời, và từ đó được thiêng hóa thành vị Thánh bất tử bảo hộ mùa màng, hòa bình và thịnh vượng. Báo Sài Gòn Giải Phóng thuật lại theo cách “truyền rằng”, nói rằng Thánh Gióng phi ngựa đến chân núi Sóc, cởi bỏ giáp trụ rồi cưỡi ngựa sắt bay về trời, và nhắc ngài là một trong “tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Đó là truyền thuyết, không phải sử liệu, và các nguồn cũng gọi đúng như vậy. Hồ sơ UNESCO mô tả ngài là “mythical hero, god and saint”, tức anh hùng huyền thoại, vị thần và vị thánh, được thờ như thần bảo hộ mùa màng, hòa bình đất nước và sự thịnh vượng của gia đình. UNESCO cũng ghi rằng hội diễn ra vào mùa xuân, trước vụ gặt lúa, và việc trời mưa sau hội được xem là phúc lành của ngài cho một vụ mùa bội thu. Đây là niềm tin mà hồ sơ mô tả, không phải dự báo thời tiết.

Theo trang của Cục Di sản, Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào tháng 11 năm 2010. Trang này nhấn mạnh đây là một hội trận được trình diễn bằng một hệ thống biểu tượng độc đáo, được cộng đồng gìn giữ nguyên giá trị cho đến ngày nay. Đọc theo hướng đó, mỗi vật dụng trong hội đều có vai trò biểu tượng: chiếc bát úp là quả đồi, tờ giấy trắng là mây trời, còn 28 nữ tướng giặc là biểu tượng của yếu tố âm, theo trang của Cục Di sản.

Cướp chiếu, cướp hoa tre và điểm tán lộc: ba khái niệm dễ nhầm

Ba khái niệm dưới đây dễ bị lẫn khi đọc tin về hội, nên cần tách riêng:

• Cướp chiếu là tục ở hội Phù Đổng: chiếc chiếu dùng làm chiến trường được tung lên khi màn múa cờ kết thúc, dân chúng lấy những mảnh chiếu tin là mang may mắn cả năm (theo trang của Cục Di sản).
• Cướp hoa tre là tục ở hội đền Sóc: sau lễ tắm tượng và cung tiến lễ vật, tục này cùng việc chém “tướng” giặc tượng trưng là hai hoạt động náo nhiệt nhất của hội (theo trang của Cục Di sản).
• Điểm tán lộc là cách sắp xếp mà bài báo về khai hội đền Sóc năm 2024 mô tả: ban tổ chức bố trí điểm tán lộc tại cung cấm đền Thượng, để du khách xin cành hoa tre, lộc trầu cau mà không có chuyện tranh cướp lộc.

Bài của Báo Văn hóa năm 2019 viết rằng lễ khai hội hôm đó diễn ra an toàn, không còn tái diễn những cảnh tượng lộn xộn, phản cảm vì tranh cướp lễ vật; cách viết “không còn tái diễn” cho thấy trước đó từng có cảnh như vậy. Hai bài báo chỉ nói về từng năm cụ thể, nên bài này không khẳng định mọi năm đều sắp xếp giống nhau. Điều rút ra cho người đi xem (gợi ý của người viết) là: nếu năm đi có điểm tán lộc, hãy xin lộc ở đó thay vì chen vào đoàn rước; nếu không thấy thông tin, hãy hỏi người điều tiết tại chỗ trước khi đưa tay lấy bất cứ thứ gì trong khu nghi lễ.

Cách đi xem hội cho đúng: lời khuyên chung khi đi bằng xe máy

Các nguồn đã đọc không có giá vé, giờ cụ thể của từng năm, tuyến cấm hay bãi gửi xe, nên phần này chỉ là gợi ý chung của người viết, không phải thông tin của cơ quan nào:

• Chọn đúng đền và đúng ngày. Ghi rõ đền Sóc tháng Giêng hay đền Phù Đổng tháng Tư, rồi đổi ngày như đã nêu ở trên. Nếu chỉ có thời gian một buổi, hãy chọn ngày có nghi lễ bạn muốn xem thay vì đi vào ngày bất kỳ của mùa hội.
• Đến sớm. Bài báo năm 2019 ghi rằng từ 6 giờ sáng các đoàn rước lễ vật và đông đảo du khách đã hướng về khu di tích đền Sóc, và đến 7 giờ sáng lễ vật được các thôn đưa vào khuôn viên đền. Đó chỉ là ví dụ của một năm; giờ của năm bạn đi có thể khác, nên hãy xem chương trình chính thức.
• Nhường lối đoàn rước. Đoàn rước và hội trận là nghi lễ của cộng đồng chứ không chỉ là màn trình diễn. Hãy đứng ngoài đường đi của đoàn, không chen vào khu vực nghi lễ và nghe theo người điều tiết.
• Ăn mặc kín đáo, giày dép dễ đi. Nơi thờ tự đông người thường phải đứng và đi bộ lâu, nên chọn trang phục lịch sự và giày dép chắc chân.
• Xin lộc ở nơi được phát, đứng rìa khi đông. Với đền Sóc, hãy xem có điểm tán lộc của năm đó không. Với lệ cướp chiếu ở Phù Đổng, trang của Cục Di sản mô tả cảnh dân chúng ào vào lấy mảnh chiếu; đó là lúc dễ xô đẩy, nên nếu đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi, hãy đứng ở rìa và đừng chen vào.
• Xem thông báo giao thông và gửi xe của địa phương. Vào ngày hội, đường vào khu di tích có thể rất đông. Nếu đi xe máy, hãy gửi xe ở điểm do địa phương bố trí, không đỗ xe dưới lòng đường hay chặn lối đi của đoàn rước, và đi chậm ở những đoạn đông người.

Nếu bạn cần ý tưởng điểm đến khác ở ngoại thành để ghép chung một chuyến đi, bài 15 địa điểm du lịch ngoại thành Hà Nội đi về trong ngày liệt kê nhiều lựa chọn. Một di tích khác ở ngoại thành, thành Cổ Loa, được giới thiệu trong bài khu di tích Cổ Loa gồm những gì. Còn về cách chọn xe cho những chuyến ra ngoại thành, bạn có thể đọc bài chọn xe ga hay xe côn tay khi đi ngoại thành Hà Nội. Muốn xem một mùa lễ hội khác với cách tra mốc tương tự, bạn có thể đọc bài lễ hội chùa Hương kéo dài đến khi nào.

Trước chuyến đi xa, hãy đối chiếu xe với checklist kiểm tra xe máy trước chuyến đi xa: ngày hội thường đông và phải dừng, nhấp ga, đi chậm nhiều lần, nên phanh, lốp và nhiên liệu cần ổn định từ lúc xuất phát.

Việc nên làm trước ngày đi xem hội

Danh sách ngắn dưới đây tóm tắt những điều đã nêu, theo thứ tự nên làm:

1. Xác định bạn định xem hội ở đền Phù Đổng (tháng Tư âm lịch) hay hội ở đền Sóc (tháng Giêng âm lịch).
2. Đổi mốc âm lịch sang ngày dương lịch của đúng năm, và nhớ rằng cùng một mốc có thể rơi vào ngày dương lịch khác nhau giữa các năm.
3. Tìm thông báo mới nhất của Ban tổ chức hoặc địa phương về chương trình, giao thông và gửi xe; bài này và các bài báo năm 2019, 2024, 2026 chỉ mô tả những năm cụ thể.
4. Ghi lại tên đền, tên xã, tên huyện như thông báo năm đó ghi, vì đơn vị hành chính có thể đã thay đổi so với các nguồn trong bài.
5. Chuẩn bị xe, mũ bảo hiểm và trang phục, rồi đến sớm, nhường lối đoàn rước và xin lộc ở nơi được phát.

Trang này thuộc website của Cho Thuê Xe Máy Nguyễn Tú, địa chỉ 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, Hà Nội. Nếu định thuê xe cho chuyến đi xem hội, hãy nói rõ lịch trình khi nhận xe và kiểm tra phanh, lốp, đèn, xăng trước khi đi; bài này không nêu giá thuê hay điều kiện thuê, và nội dung chỉ là thông tin chung, không phải hướng dẫn riêng cho một chiếc xe.

Nguồn tham khảo

• Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc, Cục Di sản văn hóa, trang không ghi ngày trong nội dung đã đọc, đọc ngày 18/10/2026.
• Gióng festival of Phù Đổng and Sóc temples, hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO, trang không ghi ngày trong nội dung đã đọc, đọc ngày 18/10/2026.
• Tưng bừng khai hội Gióng đền Sóc 2024, Báo Sài Gòn Giải Phóng, bài về lễ khai hội ngày 15/2/2024, đọc ngày 18/10/2026.
• Khai mạc Hội Gióng – đền Phù Đổng năm 2026, baophapluat.vn, bài về lễ khai mạc tối 23/5/2026, đọc ngày 18/10/2026.
• Hội Gióng 2019: Không còn lộn xộn vì tranh cướp, Báo Văn hóa, bài về lễ khai hội sáng 10/2/2019, đọc ngày 18/10/2026.