Khuê Văn Các ở Văn Miếu: gác xây năm 1805, ý nghĩa sao Khuê và vì sao thành biểu tượng của Hà Nội

Khuê Văn Các ở Văn Miếu là gác vuông tám mái nằm ở lớp không gian thứ hai của Văn Miếu – Quốc Tử Giám; theo Dân trí gác xây năm 1805, còn VnExpress ghi khởi công từ những năm 1804-1805, và tên gọi lấy từ sao Khuê, ngôi sao mà sách Hiếu kinh ghi là chủ văn chương. Bài này chỉ giải thích riêng công trình ấy: vị trí, người cho xây, hình dáng, nghĩa của tên gọi và mốc biểu tượng của Hà Nội. Nội dung dựa trên hai trang đã đọc ngày 19/10/2026: bài “Điều ít biết về Khuê Văn Các” của báo Dân trí, đăng ngày 19/2/2022, và bài “Vị tổng trấn cho xây Khuê Văn Các, chợ Đồng Xuân” của báo VnExpress, đăng ngày 29/10/2016. Giá vé, giờ mở cửa và đường đi không nằm trong bài này; những thông tin đó thay đổi theo thời gian, nên trước khi đến hãy xem thông báo chính thức của khu di tích.

Khuê Văn Các nằm ở đâu trong Văn Miếu – Quốc Tử Giám

Khuê Văn Các là gì và đứng ở chỗ nào trong khu di tích? Theo Dân trí, khu nội tự của Văn Miếu – Quốc Tử Giám được chia thành 5 lớp không gian bằng 5 cổng, và Khuê Văn Các là một trong 5 cổng đó. Cổng này thuộc lớp không gian thứ hai, gọi là khu Thành Đạt, nằm giữa cổng Đại Trung và cổng Đại Thành. Nói cách khác, khi đi từ cổng Đại Trung vào sâu hơn, bạn sẽ gặp gác này trước khi tới cổng Đại Thành.

Dân trí cũng tả những gì quanh gác. Đi qua Khuê Văn Các sẽ đến giếng Thiên Quang, rồi mới tới cổng Đại Thành. Gác được dựng giữa những cây cổ thụ xanh tốt, cạnh giếng có làn nước trong in bóng gác, nên báo nhận xét kiến trúc tuy giản dị nhưng tao nhã. Báo còn cho biết gác được thiết kế như một tam quan theo kiểu truyền thống của người Việt, trong đó Khuê Văn Các giữ vai trò cổng chính ở giữa, còn hai bên là cổng Bí Văn (văn chương trau chuốt, sáng sủa) và cổng Súc Văn (văn chương hàm ý, súc tích).

Gợi ý của bài viết: nếu có thời gian, hãy nhìn gác từ nhiều phía thay vì chỉ chụp một góc, vì chính Dân trí có kèm một bức ảnh gác chụp từ phía vườn bia ở lớp không gian phía sau. Thông tin về vé, giờ mở cửa và lối đi của cả khu nằm ở bài giá vé, giờ mở cửa và kinh nghiệm tham quan Văn Miếu – Quốc Tử Giám, nơi Khuê Văn Các chỉ là một mục trong lộ trình; bài hiện tại không nhắc lại những điều ấy mà chỉ đi sâu vào riêng công trình này.

Khuê Văn Các xây năm nào: năm 1805 dưới thời Tổng trấn Nguyễn Văn Thành

Hai nguồn đã đọc ghi mốc thời gian bằng hai cách hơi khác nhau, nên bài giữ nguyên cách ghi của từng báo thay vì gộp thành một con số duy nhất.

Phần nhận định của bài viết: hai cách ghi chưa chắc đã mâu thuẫn, vì một bên nói thời điểm xây dựng của riêng gác, bên kia nói thời điểm khởi công của cả nhóm công trình. VnExpress cũng cho thấy khởi công và hoàn thành có thể cách nhau nhiều năm: chính bài này viết rằng cột cờ bắt đầu dựng năm 1805 và đến năm 1812 mới xong. Vì không nguồn nào nêu ngày hoàn thành riêng của gác, bài không đoán thêm mốc nào. Cách trả lời an toàn cho câu hỏi Khuê Văn Các xây năm nào là: năm 1805 theo Dân trí, khởi công những năm 1804-1805 theo VnExpress.

Về người cho xây, VnExpress viết rằng các công trình biểu tượng của Hà Nội như Khuê Văn Các, chợ Đồng Xuân và cột cờ đều dựng dưới thời Nguyễn Văn Thành làm Tổng trấn Bắc thành; ông cũng cho tu bổ Văn Miếu và xây thêm Khuê Văn Các. Báo mô tả ông là khai quốc công thần của vua Gia Long; sau khi vua lên ngôi, ông được giao chức Tổng trấn Bắc thành, cai quản các tỉnh miền Bắc từ Ninh Bình trở ra và giữ việc đó đến năm 1810. Trong các việc ở Thăng Long, báo kể việc quy hoạch lại thành, dựng cột cờ ở phía trước, lấy cửa Đoan Môn và điện Kính Thiên làm mốc, rồi đặt ngôi chợ lớn ở cửa chính Đông, tức khu chợ Đồng Xuân ngày nay. Ai muốn biết khu thành cổ ấy bây giờ có gì để xem có thể đọc bài Hoàng thành Thăng Long có gì để xem và cách tham quan.

Một chi tiết nhỏ về ngày: dãy số trong đường dẫn của Dân trí ứng với 19/2/2022, trong khi đầu trang bài hiển thị 27/02/2022. Bài này dùng ngày 19/2/2022 và không dựa vào chênh lệch đó để rút ra nhận định nào. Bài cũng không đi sâu vào tiểu sử của Nguyễn Văn Thành, vì chủ đề ở đây là công trình chứ không phải nhân vật.

Kiến trúc lầu vuông tám mái: nền gạch, phần gỗ và bốn cửa tròn

Dân trí tả Khuê Văn Các là một lầu vuông tám mái, gồm 4 mái thượng và 4 mái hạ, dựng trên nền vuông lát gạch Bát Tràng. Phần trên là kiến trúc gỗ hai tầng, mái cũng hai tầng và lợp ngói ống. Bốn cạnh gác có diềm gỗ chạm trổ tinh vi, xung quanh là lan can hình con tiện. Phần dưới gồm 4 cột trụ hình vuông với họa tiết cầu kỳ, bốn bề để trống.

Điểm nhấn là các cửa sổ tròn. Mỗi mặt trong bốn mặt gác trổ một cửa tròn, quanh đó có những thanh gỗ tỏa ra bốn phía, tượng trưng cho tia sáng của sao Khuê. Dân trí mô tả thêm rằng cửa tròn có tám điểm tiếp xúc là những đường gỗ kéo dài ra xung quanh, tạo thành hình ảnh một ngôi sao lấp lánh giữa bầu trời. VnExpress bổ sung từ góc nhìn khác: báo gọi đây là kiến trúc dạng cổ lầu, phần gác bên trên làm bằng kết cấu gỗ, bốn góc có lan can gỗ tiện, mái ngói được nâng bằng những giá gỗ đơn giản nhưng vững chắc và thanh thoát.

Có hai điều bài cần nói rõ về giới hạn của nguồn. Thứ nhất, cách đếm tầng trong bài Dân trí không hoàn toàn rõ: phần trên được tả là gỗ hai tầng, còn phần dưới là bốn cột trụ để trống, nên bài chỉ chép lại mô tả từng phần mà không tự khẳng định tổng số tầng. Thứ hai, bài không nêu số nhịp, kích thước tổng thể hay chiều cao của gác, vì hai nguồn không đưa các số đo ấy.

Khi đứng trước Khuê Văn Các ở Văn Miếu, bạn có thể dùng mô tả trên như một danh sách để đối chiếu bằng mắt. Đây là gợi ý của bài viết, không phải hướng dẫn của khu di tích:

1. Lùi lại một đoạn để thấy hình khối vuông và hai lớp mái trước khi lại gần.
2. Tìm bốn cửa tròn và xem những thanh gỗ tỏa ra quanh mỗi cửa có giống hình tia sáng như Dân trí tả không.
3. Nhìn xuống phần dưới để thấy bốn cột trụ vuông và khoảng trống bốn bề.
4. Nếu nhìn rõ được, thử tìm tấm biển ba chữ Hán và các câu đối ở bốn mặt gác.

Hai nguồn đã đọc không cho biết khách có được lên gác hay không, nên bài không khẳng định điều này; hãy làm theo biển chỉ dẫn và hướng dẫn của nhân viên tại chỗ.

Ý nghĩa Khuê Văn Các: sao Khuê và câu “Khuê chủ văn chương”

Ý nghĩa Khuê Văn Các trước hết nằm ở tên gọi. Theo Dân trí, trên gác có tấm biển sơn son thếp vàng đề ba chữ Hán Khuê Văn Các, nghĩa là “gác Khuê Văn”. Báo thuật lại lời giải thích của người xưa: Khuê là một ngôi sao thuộc nhóm 28 sao; riêng chòm Khuê gồm 16 ngôi, nối với nhau theo đường gấp khúc trông như chữ Văn. Báo dẫn sách Hiếu kinh với câu “Khuê chủ văn chương”, tức sao Khuê là sao chủ về văn chương.

Tên gọi này còn khớp với công dụng cũ của gác. Dân trí cho biết xưa kia đây là nơi họp bình những bài văn hay của các sĩ tử đã trúng kỳ thi hội. Việc nối hai điều này lại, tức tên sao chủ văn chương và nơi bình văn, là nhận định của bài viết chứ không phải lời giải thích do báo nêu trực tiếp.

Cách tách từng chữ trong bảng là cách đọc của bài viết, dựa trên lời giải thích của Dân trí. Về hàm ý của hình tượng, Dân trí viết rằng ngôi sao Khuê lấp lánh với những tia sáng lan tỏa gợi ý tập trung tinh hoa của đất trời quanh đạo học của con người; VnExpress viết ngắn hơn, rằng cửa và thanh gỗ tạo hình sao Khuê tỏa sáng, tượng trưng cho văn học. Hai cách nói gặp nhau ở điểm sao Khuê là hình ảnh của văn chương và học vấn. Bài không bàn thiên văn học hiện đại về chòm sao này, vì các nguồn đã đọc không đề cập.

Vì sao Khuê Văn Các là biểu tượng của Hà Nội

Theo Dân trí, Khuê Văn Các chính thức được chọn là biểu tượng của Thủ đô Hà Nội vào năm 1999; phần mở đầu của bài báo dùng từ biểu trưng chính thức. Báo nêu hai lý do đi kèm: công trình mang hình tượng sao Khuê, ngôi sao tượng trưng cho văn hóa, văn học của dân tộc Việt, và với những tư tưởng, triết lý sâu xa, nơi này tôn vinh truyền thống hiếu học nên được coi là biểu trưng cho nền văn hiến Việt Nam.

Mốc 1999 chỉ có trong Dân trí. VnExpress gọi gác là biểu tượng đặc trưng cho thành phố Hà Nội nhưng không nêu năm nào. Vì vậy bài này luôn ghi “năm 1999, theo Dân trí” và không dùng nó như một sự thật đã được mọi nguồn xác nhận. Bài cũng không nêu năm nào khác, vì hai nguồn đã đọc không đưa mốc khác. Cả hai trang đều không cho biết cơ quan nào chọn hay chọn dựa trên văn bản nào, nên bài không suy đoán thêm. Dân trí dùng cả hai từ biểu trưng và biểu tượng trên cùng một trang; bài dùng chữ biểu tượng cho dễ đọc.

Nếu bạn thấy cụm Khuê Văn Các biểu tượng Hà Nội ở nơi khác kèm một năm cụ thể, hãy xem họ dẫn nguồn nào và so với mốc trên. Phần dưới là cách đọc của bài viết về lý do hình ảnh này dễ thành biểu tượng, không phải lý do chính thức:

• Hình tượng sao Khuê trên cửa tròn là chi tiết dễ nhận ra và dễ giải thích bằng một câu.
• Gác gắn với truyền thống hiếu học, điều cả hai báo đều nhấn mạnh khi nói về ý nghĩa.
• Công trình nằm trong khu di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám, nơi Dân trí mô tả là một quần thể đa dạng và phong phú hàng đầu của Hà Nội.

Đi cùng bài Văn Miếu, Hoàng thành và chợ Đồng Xuân

Bài này trả lời phần “vì sao” của một điểm đến; phần thực tế như vé, giờ mở cửa hay lối đi nằm ở các bài đã đăng. Bảng dưới đây cho biết nên đọc gì ở đâu.

VnExpress kể chợ lớn đặt ở cửa chính Đông, tức chợ Đồng Xuân ngày nay, lúc đầu chỉ làm bằng tre gỗ và mãi đến thời Pháp thuộc mới xây bằng gạch với những hồi tường vòm. Muốn biết chợ hôm nay bán gì và nằm ở đâu trong phố cổ, hãy đọc bài chợ Đồng Xuân bán gì và vị trí trong phố cổ. Việc xếp ba điểm này vào cùng một hành trình là gợi ý của bài viết, vì VnExpress nhắc chúng trong một bài về người cho dựng các công trình thời đó.

Nếu bạn định nối các điểm này trong một ngày, đây là vài gợi ý của bài viết, không rút từ nguồn nào:

1. Đọc thông báo chính thức mới nhất của từng nơi về giờ mở cửa, đóng cửa tạm thời hay sự kiện; các nguồn của bài được đọc ngày 19/10/2026 và có thể đã đổi.
2. Nếu tự chạy xe máy giữa các điểm, nhất là xe thuê hoặc xe mượn chưa quen tay, hãy làm quen với phanh và độ nặng của xe ở đoạn đường vắng trước khi vào đường đông.
3. Tra trước chỗ gửi xe và các đường một chiều quanh từng điểm; ở khu phố cổ, đi bộ đôi khi thuận tiện hơn.
4. Chừa thời gian để đứng nhìn từng công trình, thay vì chỉ đi qua để chụp ảnh.

Tóm tắt nhanh những điều đã đọc

• Khuê Văn Các ở Văn Miếu thuộc lớp không gian thứ hai (khu Thành Đạt), nằm giữa cổng Đại Trung và cổng Đại Thành, cạnh giếng Thiên Quang (theo Dân trí).
• Năm xây: 1805 theo Dân trí; khởi công từ những năm 1804-1805 theo VnExpress, dưới thời Nguyễn Văn Thành làm Tổng trấn Bắc thành.
• Hình khối: lầu vuông tám mái trên nền gạch Bát Tràng, phần trên bằng gỗ, bốn cửa tròn có thanh gỗ tỏa ra như tia sáng sao Khuê; các nguồn không nêu số đo.
• Tên gọi: sao Khuê trong chòm 28 sao, gắn với câu “Khuê chủ văn chương”; xưa là nơi bình những bài văn hay của sĩ tử trúng kỳ thi hội.
• Biểu tượng Hà Nội: năm 1999 theo Dân trí; VnExpress gọi là biểu tượng đặc trưng nhưng không nêu năm.
• Trước khi đi, xem thông báo chính thức của từng điểm vì nguồn của bài được đọc ngày 19/10/2026.

Nguồn tham khảo

• Điều ít biết về Khuê Văn Các ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám mới mở cửa trở lại | Báo Dân trí, đọc ngày 19/10/2026
• Vị tổng trấn cho xây Khuê Văn Các, chợ Đồng Xuân – Báo VnExpress, đọc ngày 19/10/2026