Lễ hội Lồng Tông của người Tày Tuyên Quang: rước mâm tồng và cày tịch điền

Lễ hội Lồng Tông của người Tày ở Tuyên Quang (còn gọi là xuống đồng) là lễ cầu mùa đầu xuân của cư dân trồng lúa nước: phần lễ mở đầu bằng rước mâm tồng từ ngôi đền gần nhất, thầy mo làm lễ khai lộ và tạ ơn thần linh, cuối cùng là cày tịch điền; phần hội có múa khăn, múa quạt và các trò chơi như tung còn, đánh yến, kéo co. Báo Văn hóa cho biết năm 2025 huyện Lâm Bình tổ chức lễ hội vào hai ngày 8 và 9/2, tức 11 và 12 tháng Giêng năm Ất Tỵ.

Bài này tổng hợp hai bài báo: bài của Báo Văn hóa tường thuật lễ hội ở Lâm Bình sáng 9/2/2025 và bài của Tuổi Trẻ về lễ đón nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Lễ hội Lồng tông của người Tày” (bản đã lưu không ghi năm đăng, nhưng tên lễ hội trong bài ghi năm 2013). Người viết đọc hai trang này ngày 22/10/2026. Hai bài không đưa lịch của năm sau, đường đi, vé, giá hay chỗ ở, nên bài này cũng không đưa những thông tin đó; phần nào là gợi ý riêng của người viết sẽ được ghi rõ, và bài không kể trải nghiệm cá nhân đã dự lễ hội.

Lễ hội Lồng Tông của người Tày là gì

Theo Tuổi Trẻ, Lồng tông (còn gọi là xuống đồng) là loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian, cầu mùa của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, thể hiện tín ngưỡng phồn thực cổ xưa và kết hợp với thờ thành hoàng làng, thiên thần, địa thần, nhân thần (những người có công với đất nước, khai lập làng). Bài viết nêu đây là lễ hội tiêu biểu của dân tộc Tày và được tổ chức theo ba cấp: thôn (bản), xã và huyện. Báo Văn hóa dùng cách nói giản dị hơn: đây là một trong những lễ hội truyền thống đặc sắc lớn nhất, vui nhất của người Tày trong dịp đầu xuân, gửi gắm ước mong mưa thuận gió hòa, vạn vật sinh sôi, người người ấm no.

Về người Tày, Tuổi Trẻ viết họ chiếm khoảng 25% dân số tỉnh Tuyên Quang và ghi kèm cụm “khoảng 20.000 người”. Hai con số này đứng cạnh nhau trong bài nhưng bài không giải thích cách tính, vì vậy người viết không dùng con số tuyệt đối nào, chỉ nhắc rằng đây là một dân tộc đông ở địa phương theo lời bài báo.

Cũng nên tách lễ hội này khỏi một di sản khác. Báo Văn hóa cho biết cùng dịp 2025, ở Lâm Bình còn có lễ đón nhận bằng di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Tri thức và tập quán trồng lúa nước của người Tày” của năm xã trong huyện. Đó là một di sản khác với “Lễ hội Lồng tông của người Tày” mà Tuổi Trẻ nhắc; hai thứ dễ bị nhầm với nhau vì cùng gắn với người Tày và nghề trồng lúa, nhưng không phải một (nhận xét của người viết).

Lễ hội Lồng Tông diễn ra ở đâu và vào dịp nào

Tuổi Trẻ nêu lễ hội của người Tày được tổ chức ở các huyện Lâm Bình, Chiêm Hóa, Nà Hang, Sơn Dương và Hàm Yên vào đầu xuân, thời điểm giao hòa âm dương, để cầu mùa màng, muôn vật sinh sôi và một năm mới bình an. Báo Văn hóa viết lễ hội được tổ chức vào những ngày đầu xuân, thời điểm giao hòa của trời đất. Cả hai bài đều không nêu một ngày cố định chung cho mọi nơi.

Mốc cụ thể duy nhất trong hai bài là của Lâm Bình năm 2025: Lễ hội Lồng Tông và Ngày hội Văn hóa các dân tộc Xuân Ất Tỵ diễn ra trong hai ngày 8 và 9/2, tức 11 và 12 tháng Giêng, và buổi lễ được tường thuật vào sáng 9/2, đúng 12 tháng Giêng. Báo Văn hóa viết thêm rằng những năm gần đây lễ hội ở Lâm Bình được tổ chức theo nghi lễ truyền thống, kết hợp với các hoạt động của Ngày hội Văn hóa các dân tộc. Chương trình năm 2025 còn có văn nghệ mừng xuân, gian hàng trưng bày sản phẩm, công cụ lao động và nghề thủ công truyền thống của các xã, cùng hoạt động thể thao, trò chơi dân gian.

Có ba lưu ý khi dùng các mốc này. Một là mốc 11–12 tháng Giêng là của một huyện trong một năm, không phải ngày chung cho cả năm huyện nêu trong bài hay cho các năm sau. Hai là bài ghi tên huyện, xã và tỉnh theo thời điểm đăng bài; địa giới hành chính có thể đã thay đổi, nên hãy tra lại tên đơn vị trước khi tìm thông báo. Ba là một số lễ hội vùng cao khác trên site cho thấy mốc ngày thường thay đổi giữa kế hoạch, thực tế và từng năm: bài Lễ hội Hoa Ban Điện Biên 2026 ngày nào so kế hoạch với ngày khai mạc thực tế, bài Lễ hội cốm Tú Lệ khai mạc ngày nào so các mốc của hai năm, và bài Tết Độc lập ở Mộc Châu đặt mốc ngày của hai năm 2025 và 2026 cạnh nhau. Gợi ý của người viết: coi mốc 11–12 tháng Giêng của Lâm Bình năm 2025 là điểm bắt đầu để tìm thông báo, chứ không phải lịch đã chốt.

Phần lễ: rước mâm tồng, thầy mo khai lộ và cày tịch điền

Theo Tuổi Trẻ, phần lễ gồm bốn bước nối tiếp nhau.

1. Rước mâm tồng. Phần lễ bắt đầu bằng việc rước lễ mâm tồng từ một ngôi đền gần nhất khu vực diễn ra lễ hội. Các mâm tồng là sản vật của địa phương, dâng để tạ ơn các vị thần đã phù hộ cho dân có cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
2. Đoàn rước. Dẫn đầu là 7 nam thanh niên cầm cành lá với ý nghĩa xua đi tà khí, tiếp theo là 5 nam thanh niên cầm cờ hội tượng trưng cho thuyết ngũ hành.
3. Khai lộ và tạ ơn. Sau phần rước, thầy mo (chủ lễ) làm lễ khai lộ và nghi lễ tạ ơn các vị thần linh, cầu trời, đất và các thần cho người dân một năm mới có sức khỏe, hạnh phúc.
4. Cày tịch điền (Tuổi Trẻ viết “tịnh điền”). Cuối phần lễ là nghi lễ cày, mang hàm ý đường cày may mắn đầu năm sẽ mang lại dân khang, vật thịnh, mùa màng bội thu.

Báo Văn hóa không mô tả từng bước chi tiết như vậy, mà tóm tắt phần nghi lễ là chủ yếu cúng tế trời đất và thần linh ban mưa thuận gió hòa, con người khỏe mạnh, cây cối tươi tốt, mùa màng bội thu. Bài này có ảnh chú thích “nghi lễ rước mâm Tồng” và “thầy cúng làm lễ cầu mùa”, và liệt kê “cày tịch điền” trong các hoạt động năm 2025.

Hai bài viết hơi khác nhau ở vài chữ. Tuổi Trẻ viết nghi lễ cày là “tịnh điền” trong khi Báo Văn hóa viết “tịch điền”; người viết giữ chữ “tịch điền” ở tiêu đề theo Báo Văn hóa và nêu cả hai để bạn dễ tìm. Tuổi Trẻ gọi người chủ lễ là thầy mo, còn một chú thích ảnh của Báo Văn hóa gọi là thầy cúng; người viết không xác định hai cách gọi này là một hay khác nhau. Con số 7 thanh niên cầm cành lá và 5 thanh niên cầm cờ là mô tả trong bài Tuổi Trẻ về lễ đón nhận di sản, không có bằng chứng trong hai bài rằng mọi nơi đều rước đúng số người như vậy.

Phần hội: múa khăn, múa quạt và các trò chơi dân gian

Sau phần lễ là phần hội. Báo Văn hóa nêu các điệu múa của chàng trai, cô gái người Tày như múa khăn, múa quạt, rồi người dân và du khách cùng tham gia trò chơi dân gian. Tuổi Trẻ liệt kê một danh sách ngắn hơn. Hai danh sách khác nhau ở chỗ nào được xếp lại ở bảng dưới đây.

Cách đọc bảng này cần thận trọng. Hai danh sách trò chơi chỉ trùng rõ ở kéo co và đánh yến; “tung còn” và “ném còn” khác chữ, và bài không nói chúng có phải một trò hay không. Sự khác nhau này cho thấy danh sách trò chơi thay đổi theo bài viết, theo nơi và theo năm, nên không nên coi bất kỳ danh sách nào là chương trình bắt buộc. Báo Văn hóa cũng không nói những trò chơi dân gian kia có đúng là có mặt trong chương trình 8–9/2/2025 hay chỉ là mô tả chung của lễ hội. Còn riêng phần “đánh pam” của Tuổi Trẻ, bài không giải thích trò này, nên người viết cũng không mô tả.

Báo Văn hóa kết luận rằng các trò chơi truyền thống thể hiện nét đẹp tâm hồn phong phú, gắn với thiên nhiên và với những tập tục văn hóa lâu đời của người Tày. Bài cũng nói việc bảo tồn, phục dựng và phát huy lễ hội ở Lâm Bình ngày một quy mô, bài bản, góp phần gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch; đó là nhận định của tờ báo.

Nếu muốn xem lễ hội: những việc nên tự kiểm tra

Hai bài báo không đưa thông tin để lên kế hoạch chuyến đi, nên các điểm dưới đây là gợi ý của người viết, không phải điều nguồn nói:

1. Tìm thông báo của đúng địa phương. Vì lễ hội có ba cấp (thôn, xã, huyện) và nhiều huyện cùng tổ chức, hãy xác định bạn muốn xem lễ hội ở cấp nào, ở huyện hay xã nào, rồi tìm thông báo của cơ quan địa phương đó, thay vì dựa vào một bài báo cũ.
2. Quy đổi ngày âm lịch sang dương lịch cho năm bạn đi, vì mốc trong bài (11–12 tháng Giêng) là âm lịch và chỉ là mốc của năm 2025.
3. Tách phần lễ khỏi phần hội khi sắp xếp giờ. Hai bài đều mô tả hai phần này nối nhau, nhưng không nêu giờ từng phần; hãy hỏi ban tổ chức nếu bạn chỉ muốn xem rước mâm tồng hay cày tịch điền.
4. Nếu đi bằng xe máy, hãy tính điều kiện đường vùng núi vào đầu xuân. Đây là lời khuyên chung của người viết, vì hai bài không nói gì về đường đi tới Tuyên Quang. Vùng núi đầu xuân có thể có sương và đường ẩm; bài Đi xe máy khi sương mù và mưa phùn nói về giữ tầm nhìn, giảm tốc và phanh sớm trên đường ướt, còn bài Đi vùng cao bằng xe máy hay ôtô giúp cân nhắc phương tiện theo nhóm đi, hành lý, sức khỏe và điểm đến.
5. Giữ thái độ tôn trọng khi dự nghi lễ. Đây cũng là gợi ý chung: phần lễ có yếu tố tín ngưỡng, nên hãy quan sát cách người địa phương đứng, nói và chụp ảnh, và hỏi trước khi quay phim người làm lễ.

Tóm lại trước khi tìm hiểu hoặc kể về lễ hội Lồng Tông

Có thể tóm gọn: Lồng Tông (xuống đồng) là lễ cầu mùa đầu xuân của người Tày ở Tuyên Quang; phần lễ gồm rước mâm tồng, thầy mo khai lộ và tạ ơn, rồi cày tịch điền; phần hội gồm múa và trò chơi dân gian, và danh sách cụ thể thay đổi theo bài báo. Mốc cụ thể nhất trong hai bài là Lâm Bình ngày 8–9/2/2025 (11–12 tháng Giêng), nên bạn hãy coi đó là ví dụ của một năm và kiểm tra thông báo địa phương trước khi lên kế hoạch.

Nguồn tham khảo

• Báo Văn hóa, bài về lễ hội Lồng Tông của đồng bào dân tộc Tày ở Lâm Bình, Tuyên Quang (sáng 9/2/2025): mốc 8–9/2/2025, phần lễ và phần hội, danh sách trò chơi, chương trình 2025 và di sản “Tri thức và tập quán trồng lúa nước của người Tày”.
• Tuổi Trẻ, bài về lễ hội Lồng tông trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: khái niệm Lồng tông, ba cấp tổ chức, các huyện tổ chức, rước mâm tồng, đoàn rước, khai lộ, cày tịnh điền và trò chơi.