Làng đúc đồng Ngũ Xã nằm bên hồ Trúc Bạch ở Hà Nội, và hai báo ghi tuổi của làng khác nhau: VnExpress (19/12/2019) viết làng có lịch sử khoảng 500 năm và gắn với thời nhà Lê sơ (1428–1527), còn Hà Nội Mới (7/5/2025) viết làng hình thành từ thế kỷ XVII và đã trải qua hơn 400 năm. Cả hai cùng kể rằng triều đình đưa thợ đúc đồng giỏi từ Thuận Thành (Bắc Ninh) và Văn Lâm (Hưng Yên) về Thăng Long, rồi họ định cư ven hồ Trúc Bạch và đặt tên làng là Ngũ Xã để nhớ năm làng quê gốc. Về nghề ngày nay, VnExpress năm 2019 cho biết làng đã thành phố và không còn bãi đất đặt lò nung như xưa, còn Hà Nội Mới năm 2025 kể gia đình nghệ nhân vẫn giữ nghề và có sản phẩm được công nhận OCOP 4 sao.
Bài này đọc hai trang báo vào ngày 22/10/2026 và đặt thông tin của từng báo cạnh nhau, kèm ngày đăng. Mục đích là giúp bạn hiểu làng ở đâu, tên làng từ đâu ra, làng đúc những gì và nghề còn lại thế nào; bài không giới thiệu cửa hàng hay công ty, không nêu giá sản phẩm và không hướng dẫn mua. Chỗ hai báo nói khác nhau, bài nêu cả hai thay vì chọn một năm lập làng.
Làng đúc đồng Ngũ Xã ở đâu và tên làng nghĩa là gì
Mục lục bài viết
- Làng đúc đồng Ngũ Xã ở đâu và tên làng nghĩa là gì
- 400 hay 500 năm tuổi: hai báo ghi niên đại khác nhau
- Làng đúc những gì: từ tiền và đồ thờ đến nồi, mâm, chậu
- Hai tác phẩm được nhắc: tượng Trấn Vũ và tượng Phật A Di Đà
- Câu ca về bốn nghề tinh hoa của Thăng Long xưa
- Nghề còn gì ngày nay: hai bức tranh cách nhau hơn năm năm
- Những điều hai nguồn chưa nói
- Gợi ý của người viết nếu muốn tìm hiểu thêm
- Nguồn tham khảo
Theo VnExpress, làng Ngũ Xã nằm bên hồ Trúc Bạch. Hà Nội Mới ghi làng nghề đúc đồng truyền thống Ngũ Xã thuộc phường Trúc Bạch, quận Ba Đình, Hà Nội, theo cách ghi tại thời điểm bài đăng ngày 7/5/2025. Bài này giữ nguyên cách ghi đó và không suy ra đơn vị hành chính hiện nay.
Về tên làng, hai báo kể gần như cùng một câu chuyện:
| Chi tiết | VnExpress (19/12/2019) | Hà Nội Mới (7/5/2025) |
|---|---|---|
| Ai đưa thợ về | Triều đình tập hợp thợ đúc đồng giỏi ở năm xã của huyện Siêu Loại (nay là Thuận Thành, Bắc Ninh) và huyện Văn Lâm (Hưng Yên) | Triều đình nhà Lê mời thợ đúc giỏi đến từ Thuận Thành (Bắc Ninh) và Văn Lâm (Hưng Yên) |
| Về để làm gì | Lập trường đúc tiền và đồ thờ cho triều đình, gọi là Tràng Ngũ xã | Đúc tiền cho triều đình |
| Họ ở đâu | Chọn vùng đất bên bờ hồ Trúc Bạch để an cư | Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, nhà vua cho phép định cư ven hồ Trúc Bạch |
| Tên Ngũ Xã | Để ghi nhớ năm làng quê gốc | Để tưởng nhớ quê hương; Ngũ Xã nghĩa là “năm xã tụ hội” |
Hai chi tiết nhỏ khác nhau về trình tự: VnExpress nói triều đình lập trường đúc rồi người dân năm xã kéo về lập nghiệp, còn Hà Nội Mới nhấn vào việc thợ được phép ở lại sau khi xong nhiệm vụ. Hai cách kể này có thể cùng đúng, và bài không coi chúng là mâu thuẫn.
VnExpress còn cho biết diện tích tự nhiên của làng chỉ 0,23 km2, người dân không làm nông nghiệp và coi nghề thủ công đúc đồng là nghề sản xuất chính ngay từ khi lập làng. Đại bộ phận dân cư tập trung sản xuất, vận chuyển và tiêu thụ sản phẩm làng nghề.
400 hay 500 năm tuổi: hai báo ghi niên đại khác nhau
Đây là chỗ hai bài lệch nhau rõ nhất:
| Báo, ngày đăng | Niên đại nêu | Cách ghi |
|---|---|---|
| VnExpress, 19/12/2019 | Khoảng 500 năm; thời nhà Lê sơ (1428-1527) | “Theo sử sách ghi lại” |
| Hà Nội Mới, 7/5/2025 | Hình thành từ thế kỷ XVII; hơn 400 năm | “Theo ghi chép lịch sử”, “đầu thế kỷ XVII” |
Người viết đối chiếu các con số theo nguồn, không tự kết luận. Khoảng thời gian 1428–1527 mà VnExpress nêu và “đầu thế kỷ XVII” mà Hà Nội Mới nêu là hai khoảng không chồng lên nhau, nên không thể gộp thành một mốc chung. Riêng hai cách đếm tuổi thì không nhất thiết mâu thuẫn: “khoảng 500 năm” tính từ năm 2019 chỉ về những năm 1500, còn “hơn 400 năm” tính từ năm 2025 là cách nói làm tròn có thể bao cả mốc đó. Đây chỉ là phép trừ đơn giản của người viết, không phải kết luận lịch sử.
Có hai điều nên lưu ý khi đọc. Thứ nhất, bài VnExpress nằm trong mục Trắc nghiệm (“Trắc nghiệm về Hà Nội”), là phần giải đáp một câu hỏi, mở đầu bằng “Đúng, Ngũ Xã nổi tiếng với nghề đúc đồng” và ký “Tổng hợp”, nên người viết xem đó là nguồn phổ biến kiến thức chứ không phải một bài nghiên cứu lịch sử. Thứ hai, cả hai bài dẫn “sử sách” hay “ghi chép lịch sử” mà không nêu tên văn bản, nên người đọc không thể tự đối chiếu với tài liệu gốc từ hai bài này. Vì thế bài không khẳng định năm lập làng; nếu cần một mốc chính xác cho việc học tập hay trích dẫn, hãy tìm tài liệu sử học chuyên ngành.
Làng đúc những gì: từ tiền và đồ thờ đến nồi, mâm, chậu
Cả hai báo cùng ghi thứ tự phát triển của sản phẩm. Ban đầu nghề phục vụ triều đình, chuyên đúc tiền và đồ thờ. Theo VnExpress, cùng thời gian và sự phát triển của nghề, thợ làng còn đúc đồ dùng đời sống hằng ngày như mâm, nồi, chậu và thêm đồ thờ cúng như tượng, bát hương, đỉnh, đèn nến, lọ hoa. Hà Nội Mới liệt kê tương tự: vật dụng dân sinh như mâm, chậu, nồi đồng, và sản phẩm thờ cúng như tượng Phật, đỉnh đồng, đèn nến, bát hương, lọ hoa, bộ tam sự, ngũ sự. Hà Nội Mới viết chính vì thế tiếng tăm nghề đúc Ngũ Xã lan rộng khắp các miền đất nước.
Hà Nội Mới còn kể một bước ngoặt ở thế kỷ XX: sau Chiến thắng Điện Biên Phủ và tiếp đó là Giải phóng Thủ đô năm 1954, để đáp ứng yêu cầu mới của xã hội, người dân Ngũ Xã chuyển sang đúc nhôm, chế tạo nồi cơm, xoong, chảo và các vật dụng phục vụ quốc phòng, dân sinh. Bài viết cho rằng dù khó khăn, người làng vẫn học hỏi, nâng cao tay nghề và truyền lại kỹ thuật đúc đồng của cha ông. Bài không nói thời gian chuyển sang đúc nhôm kéo dài bao lâu hay việc đúc đồng có dừng hẳn hay không, nên người viết không suy ra.
Hai tác phẩm được nhắc: tượng Trấn Vũ và tượng Phật A Di Đà
Hai báo cùng nhắc hai tác phẩm tiêu biểu của thợ Ngũ Xã, nhưng gọi và mô tả hơi khác nhau:
- Tượng Trấn Vũ ở đền Quán Thánh. VnExpress gọi là tượng đồng đen Trấn Vũ, còn gọi là tượng Huyền Thiên Trấn Vũ. Hà Nội Mới viết tượng Trấn Vũ đặt tại đền Quán Thánh, một trong “Tứ trấn” linh thiêng của Thăng Long.
- Pho tượng Phật A Di Đà. VnExpress viết pho tượng Phật Di Đà được đặt tại chùa Thần Quang, ngay trên đất làng. Hà Nội Mới viết pho tượng Đức Phật A Di Đà bằng đồng nặng 14 tấn tại chùa Ngũ Xã, được Nhà nước công nhận là tác phẩm văn hóa – nghệ thuật tiêu biểu của Việt Nam.
Lệch nhau ở hai chỗ: tên chùa (VnExpress ghi chùa Thần Quang, Hà Nội Mới ghi chùa Ngũ Xã) và con số 14 tấn chỉ có trong bài Hà Nội Mới. Bài không có căn cứ để nói hai tên này là một chùa hay hai chùa khác nhau, nên đặt cả hai cạnh nhau. Nếu bạn muốn biết đền Quán Thánh thờ ai và nằm trong bốn đền trấn nào, bài Thăng Long tứ trấn: bốn ngôi đền trấn bốn phương kinh thành trên cùng website giải thích riêng; bài này không lặp lại phần đó.
Câu ca về bốn nghề tinh hoa của Thăng Long xưa
VnExpress ghi dân gian lưu truyền câu ca ngợi nghề đúc đồng Ngũ Xã là một trong bốn nghề tinh hoa bậc cao của Thăng Long xưa: “Lĩnh hoa Yên Thái / Đồ gốm Bát Tràng / Thợ vàng Định Công / Thợ đồng Ngũ Xã”. Hà Nội Mới diễn đạt ý tương tự bằng cách gọi nghề này là một trong “tứ nghệ” tinh hoa bậc nhất của kinh thành Thăng Long xưa.
Cả hai báo đều không giải thích câu ca có từ khi nào hay ai là tác giả, nên bài chỉ trích lại như một câu truyền miệng. Nếu bạn quan tâm đến một trong bốn nghề còn lại, trang web có bài về đi Bát Tràng bằng xe máy, nơi nói về làng gốm; đó là một bài khác về một làng nghề khác, không phải thông tin về Ngũ Xã.
Nghề còn gì ngày nay: hai bức tranh cách nhau hơn năm năm
Hai báo mô tả hiện trạng ở hai thời điểm khác nhau, nên đọc chúng như hai bức ảnh chụp, không phải một dòng thời gian liền mạch.
VnExpress, 19/12/2019. Bài viết rằng ngày nay làng Ngũ Xã không còn “lửa nhóm ghen năm xã gây lò” như trong bài phú Tụng Tây Hồ phú của danh nhân Nguyễn Huy Lượng. Làng bây giờ đã thành phố, nhà nối nhà san sát, không còn những bãi đất rộng để các xưởng đúc đặt lò nung tại làng như xưa. Tuy vậy, ngọn lửa đốt lò của các xưởng đúc đồng Ngũ Xã vẫn còn được giữ bởi gia đình của hai nghệ nhân đúc đồng; bài nêu tên hai nghệ nhân, nhưng bài này không nhắc lại tên để tránh biến thành quảng cáo cho một cơ sở cụ thể.
Hà Nội Mới, 7/5/2025. Bài kể rằng một gia đình nghệ nhân ở làng hiện có bốn thành viên được Nhà nước phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Hà Nội”, và năm 2021 gia đình có hai sản phẩm được thành phố công nhận là sản phẩm OCOP 4 sao. Bài cũng viết thành phố Hà Nội đã công nhận Đúc đồng Ngũ Xã là một trong những nghề truyền thống tiêu biểu của Thủ đô, và có hoạt động hỗ trợ đầu ra như một điểm giới thiệu và bán sản phẩm OCOP gắn với nghề. Bài này không nêu tên gia đình, công ty, địa chỉ hay giá sản phẩm vì mục đích là giới thiệu làng nghề chứ không hướng dẫn mua.
Đặt hai bài cạnh nhau, người viết rút ra hai điều và ghi rõ đó là cách đọc của người viết. Một là lò đúc ngoài trời của làng đã gần như không còn theo mô tả năm 2019, nhưng nghề vẫn được các gia đình nghệ nhân duy trì theo cả hai bài. Hai là sản phẩm hiện nay được đặt vào khung OCOP và nghề truyền thống tiêu biểu của thành phố, nghĩa là có sự hỗ trợ của chính quyền, theo bài năm 2025. Hai bài không cho biết hiện còn bao nhiêu hộ làm nghề, bao nhiêu thợ, hay sản lượng ra sao.
Những điều hai nguồn chưa nói
Hai bài không trả lời các câu hỏi sau, và bài này cũng không trả lời thay:
- Năm lập làng chính xác, và tài liệu sử học nào ghi việc triều đình tập hợp thợ.
- Số hộ, số thợ hiện còn làm nghề, và còn lò đúc đồng hoạt động ở đâu trong hay ngoài làng.
- Xưởng nào mở cửa đón khách xem nghề, giờ mở cửa, vé hay lệ phí tham quan.
- Chỗ gửi xe, đường vào làng, hay việc làng nằm gần những điểm nào khác quanh hồ Trúc Bạch.
- Giá sản phẩm và nơi mua; bài cố ý không đi vào phần này.
Gợi ý của người viết nếu muốn tìm hiểu thêm
Phần này là gợi ý chung của người viết, không phải thông tin trong hai trang báo, và người viết không có trải nghiệm trực tiếp tại làng.
- Đọc kèm một bài về làng nghề khác để so cách kể. Bài làng lụa Vạn Phúc ở Hà Đông và bài tò he làng Xuân La ở Phú Xuyên viết về hai làng nghề khác của Hà Nội. Chúng chỉ giúp so sánh cách các làng nghề được kể, không phải thông tin về Ngũ Xã.
- Coi xưởng là nơi làm việc của người khác. Nếu bạn muốn xem một xưởng đúc đồng, hãy hỏi trước và xin phép, đừng tự ý vào nơi đang vận hành lò hay khuôn nóng. Nguồn không nói xưởng nào đón khách, nên người viết không chỉ xưởng nào.
- Kiểm tra thông tin theo ngày. Hai bài đọc ở đây đăng ngày 19/12/2019 và 7/5/2025. Số gia đình giữ nghề, danh hiệu và các điểm hỗ trợ có thể đã thay đổi; nếu cần thông tin hiện hành, hãy tìm thông báo mới của chính quyền địa phương hoặc nghệ nhân.
- Nếu đi bằng xe máy quanh khu phố cổ và hồ Tây, hãy tra bản đồ và chuẩn bị chỗ gửi xe trước. Bài viết không có thông tin về đường vào hay chỗ gửi xe quanh làng.
Nguồn tham khảo
- Tinh hoa đúc đồng Ngũ Xã góp mặt trong sản phẩm OCOP Thủ đô, Hà Nội Mới, tác giả Nguyễn Mai, đăng 12:30 ngày 7/5/2025, đọc 22/10/2026.
- Đúng, Ngũ Xã nổi tiếng với nghề đúc đồng, VnExpress (trang giải đáp câu hỏi trắc nghiệm), đăng 13:02 ngày 19/12/2019, đọc 22/10/2026.
