Nón lá làng Chuông là sản phẩm của làng nghề ở xã Phương Trung, huyện Thanh Oai, Hà Nội theo cách gọi của các bài báo: nón có 16 lớp vòng, lá được phơi và xử lý thủ công rồi khâu tay, còn phiên chợ nón họp mỗi tháng năm ngày âm lịch nhưng các nguồn ghi ngày không khớp nhau, VnExpress năm 2024 ghi 4, 10, 14, 24 và 30, Thanh Niên năm 2016 ghi 4, 10, 14, 20 và 30. Vì vậy ngày họp chợ là điều cần hỏi lại người địa phương trước khi đi.
Bài dành cho người ở Hà Nội muốn tìm hiểu làng nghề này và cân nhắc đi bằng xe máy. Nội dung dựa trên ba trang đọc ngày 18/10/2026: bài “Nón lá làng Chuông giữ ‘hồn’ văn hóa Việt” của Báo điện tử Chính phủ (chuyên trang Thủ đô Hà Nội, đăng 10/02/2024), bài “Chợ nón làng Chuông” của VnExpress (13/4/2024) và bài “Nét đẹp nón lá làng Chuông” của Báo Thanh Niên (23/10/2016). Bài năm 2016 mở đầu bằng nhãn “(iHay)”, không ghi tên tác giả cụ thể và đã cũ, nên chỉ được dùng như mô tả ở thời điểm đó. Tên xã, huyện là cách gọi của các bài báo lúc đăng; hãy kiểm tra lại tên hiện hành khi tra bản đồ. Bài này không nêu giá nón, không giới thiệu hộ làm nón hay cửa hàng nào, không đưa thời gian chạy xe và không hứa chắc chợ họp đúng ngày.
Làng Chuông ở đâu và nghề làm nón có từ bao giờ theo các bài báo
Báo điện tử Chính phủ mở bài bằng câu ca “Muốn ăn cơm trắng cá trê / Muốn đội nón tốt thì về làng Chuông…” và gọi đây là một làng nghề “đã có hơn 300 năm tuổi”, thuộc xã Phương Trung, huyện Thanh Oai, thành phố Hà Nội. Bài tả làng nằm cạnh sông Đáy, là làng cổ còn rất nhiều căn nhà xưa, nơi những người phụ nữ ngày ngày ngồi đan từng chiếc nón. Bài Thanh Niên năm 2016 cũng viết nghề làm nón ở làng “đã có cách đây hơn 300 năm”.
Về tuổi của nghề, bài của Báo điện tử Chính phủ đưa hai mốc rất xa nhau, nên cần đọc riêng từng mốc:
- Hơn 300 năm là con số ở câu mở bài, gắn với tên gọi làng nghề.
- Từ thế kỷ thứ VIII là lời kể “theo lời những cụ bô lão trong làng”. Cũng theo bài, thuở đó làng có tên là Trang Thì Trung, và khi hỏi nghề làm nón ở đây có từ bao giờ thì “ít ai biết rõ”.
Cách đọc của người viết: mốc thứ hai là lời kể truyền miệng được báo ghi lại, không phải kết luận của người nghiên cứu lịch sử, và hai mốc khó cùng là câu trả lời cho câu hỏi nghề có từ bao giờ. Bài này không chọn mốc nào. Điều ba bài cùng cho thấy là nghề đã lâu đời: VnExpress còn dẫn lời chủ tịch UBND xã nói phiên chợ nón là tập tục “có từ hàng trăm năm”.
Số hộ làm nón cũng cần đọc theo từng bài, vì mỗi bài nói về một phạm vi và một năm khác nhau:
| Nguồn | Điều bài viết | Phạm vi |
|---|---|---|
| Thanh Niên (23/10/2016) | Làng có 6 xóm, cả 6 xóm đều có nghề làm nón; số hộ làm nón lá “chiếm gần 40%” | Trong làng Chuông |
| VnExpress (13/4/2024) | Chủ tịch UBND xã cho biết trong hơn 4.000 hộ dân có khoảng hơn 3.000 gia đình vẫn có người duy trì nghề, đa phần là người già muốn giữ nghề và có thêm thu nhập lúc nhàn rỗi | Cả xã Phương Trung |
| Báo điện tử Chính phủ (10/02/2024) | “Hiện còn rất ít người theo nghề”, những người còn theo nghề đều cố gắng lưu giữ nghề cổ truyền | Không nêu số liệu |
Hai bài năm 2024 nghe như trái nhau, nhưng người viết hiểu một bên nói về người coi làm nón là nghề chính, một bên nói về hộ còn có người làm; các bài không tự nối hai cách nói này lại. Vì khác năm, khác người nói và khác phạm vi, bài này không dùng các con số để kết luận nghề đang đông lên hay vắng đi, và không nêu số hộ làm nón hiện nay.
Chiếc nón 16 vành: các công đoạn từ lá, vòng nón đến khâu nón
Hai bài mô tả công đoạn làm nón: bài của Báo điện tử Chính phủ qua lời một người thợ lớn tuổi trong làng, bài Thanh Niên năm 2016 qua phần mô tả và chú thích ảnh. Bảng dưới đây xếp các bước cạnh nhau và ghi rõ nguồn nào nói gì.
| Bước | Báo điện tử Chính phủ (2024) | Thanh Niên (2016) |
|---|---|---|
| Lá | Chọn lá lụi, vò trong cát rồi phơi nắng đến khi màu lá chuyển từ xanh sang trắng bạc | Dùng lá cọ (bài ghi mua từ Quảng Bình), phơi khoảng 3 nắng rồi sơ chế; lá chuyển từ xanh sang vàng óng |
| Làm phẳng lá | Lót lá dưới nắm giẻ, dùng lưỡi cày miết nhanh cho phẳng mà không giòn, không rách | Quay lá cho mềm, bay hết mùi nhựa cọ, sấy khô, lấy khăn ướt ủi phẳng rồi phơi thêm một nắng |
| Vòng nón | Vòng làm bằng cật tre, nứa vót nhỏ và đều; chỗ nối phải tròn, không chắp, không gợn; nón có 16 lớp vòng | Cần khung chắc, sau đó quấn đủ 16 vành tròn xếp tầng từ trên xuống dưới |
| Xếp lá và khâu | Xếp từng lá vào vòng nón, một lớp mo tre và một lớp lá rồi khâu; khâu rất khó vì không khéo là rách lá | Khâu lá và đan nhôi nón |
| Hoàn thiện | Hơ hơi diêm sinh để nón trắng muốt và không mốc; nón cầu kỳ có thể trang trí họa tiết bằng giấy màu hoặc chỉ khâu | Bài không nói |
Có vài điểm cần lưu ý khi đọc bảng:
- Tên lá và màu lá khác nhau. Một bài viết “lá lụi”, bài kia viết “lá cọ”; một bài tả lá chuyển sang trắng bạc, bài kia tả vàng óng. Bài này không phân xử và không giải thích quan hệ giữa hai tên gọi, vì các bài không nói.
- “Vòng” hay “vành”. Báo điện tử Chính phủ viết “16 lớp vòng” và cho biết con số này giúp nón bền chắc nhưng vẫn mềm mại. Thanh Niên viết “16 vành tròn” và dẫn hai câu thơ của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm về công đoạn làm nón: “Bàn tay xây lá, tay xuyên nón / Mười sáu vành, mười sáu trăng lên”.
- Tay nghề nằm ở chỗ khó thấy. Báo điện tử Chính phủ viết cái tài của người thợ là các múi nối sợi được giấu kín, nhìn vào chiếc nón chỉ thấy những mũi khâu đều tăm tắp. Cũng theo bài, lá nón được phơi trên rệ đê làng vào những ngày nắng, và trời càng nắng thì lá càng trắng, nón làm ra càng đẹp, càng bền.
- Diêm sinh. Theo cách hiểu của người viết, đó là tên gọi khác của lưu huỳnh; bài không giải thích thêm về công đoạn hơ này.
Những loại nón của làng: nón quai thao, nón lá già ghép sống và nón ba tầm
Theo Báo điện tử Chính phủ, xưa kia làng Chuông sản xuất nhiều loại nón cho nhiều tầng lớp trong xã hội. Bài kể tên nón ba tầm cho các cô gái, nón nhô, nón long, nón dấu và nón chóp cho các chàng trai và những người đàn ông sang trọng. Trong thời kỳ phát triển, làng cung cấp nhiều loại nón truyền thống như nón quai thao và nón lá già ghép sống.
| Loại nón | Dùng cho ai theo bài |
|---|---|
| Nón ba tầm | Các cô gái |
| Nón nhô, nón long, nón dấu, nón chóp | Các chàng trai và những người đàn ông sang trọng |
| Nón quai thao | Người già đội đi chùa chiền |
| Nón lá già ghép sống | Phụ nữ làm đồng áng, vì rất chắc nên dãi dầu mưa nắng được |
Bài Thanh Niên năm 2016 nói thêm rằng ngoài nón lá truyền thống hình chóp, làng còn làm nón quai thao và nón Thái. Bài cũng viết nón làng Chuông từng được mang đi triển lãm ở nhiều nơi trong và ngoài nước và thường được giới thiệu ở các sân bay quốc tế. Bài năm 2024 kể thêm các mẫu cải tiến làm theo đơn xuất khẩu như nón chùm, nón xòe, nón lâm xung và nón thêu phong cảnh, theo lời một nghệ nhân.
Các bài không mô tả hình dáng từng loại và không nói loại nào còn được làm nhiều hiện nay, nên bài này không giải thích thêm. Nếu muốn biết loại nón nào còn được làm, hãy hỏi trực tiếp người làm nón.
Phiên chợ nón: họp mấy ngày mỗi tháng, giờ nào và vì sao các nguồn ghi ngày âm lịch khác nhau
VnExpress (13/4/2024) viết phiên chợ nón của người làng Chuông “mỗi tháng chỉ họp 5 ngày”, mỗi lần hai tiếng, vào các ngày 4, 10, 14, 24 và 30 âm lịch. Bài Thanh Niên (23/10/2016) viết phiên chợ làng Chuông họp vào các ngày 4, 10, 14, 20 và 30 âm lịch.
| Ngày âm lịch | VnExpress (2024) | Thanh Niên (2016) |
|---|---|---|
| 4 | Có | Có |
| 10 | Có | Có |
| 14 | Có | Có |
| 20 | Không nêu | Có |
| 24 | Có | Không nêu |
| 30 | Có | Có |
Bốn ngày trùng nhau, riêng một ngày khác: ngày 24 trong bài năm 2024, ngày 20 trong bài năm 2016. Các bài không giải thích, nên mọi cách đọc đều chỉ là phỏng đoán của người viết: lịch họp có thể đã đổi trong tám năm; một trong hai bài có thể ghi nhầm; hoặc ngày họp không cố định như bảng liệt kê. Cũng trong bài VnExpress, chủ tịch UBND xã nói phiên chợ diễn ra vào “các ngày chẵn âm lịch” mà không liệt kê. Cả hai danh sách đều toàn ngày chẵn, nên câu này không giúp chọn giữa ngày 20 và ngày 24. Một người bán lá mo trong bài cho biết bà bán chủ yếu vào mùng 4 và mùng 10 âm lịch; bài không so sánh mức đông giữa các ngày.
Có thêm một lưu ý về lịch âm, là gợi ý của người viết chứ không phải của nguồn: tháng âm lịch có thể chỉ có 29 ngày, nên ngày 30 âm lịch không phải tháng nào cũng có. Không nguồn nào nói người làng xử lý ra sao ở tháng thiếu, vì vậy hãy hỏi lại người dân hoặc chính quyền địa phương trước khi đi.
Giờ họp chợ. Các mốc giờ trong cùng bài VnExpress không khớp hoàn toàn:
- Đoạn mở đầu viết chợ kéo dài hai tiếng “từ 4h đến 6h sáng là tan”.
- Phần tường thuật kể lúc 4 giờ sáng ngày 12/4, các ngõ nhỏ quanh làng bỗng tấp nập hàng trăm người đội, khoác nón ra đình làng, và chợ “bắt đầu nhộn nhịp từ 5h sáng”.
- Chú thích một ảnh viết 7 giờ sáng chợ bắt đầu vãn khách sau hai tiếng mua bán.
Cách đọc an toàn là chợ họp rất sớm và vãn trước khoảng 7 giờ sáng; giờ cụ thể nên hỏi lại.
Chợ vận hành thế nào. VnExpress mô tả sân đình rộng hơn 400 m2 tập trung cả trăm người bán và hàng chục người thu mua. Khách đi chợ đa phần đã nhiều tuổi và thường bán buôn theo lô, mỗi lô tối thiểu 10 chiếc nón. Khác chợ truyền thống, người bán đi dọc các lối vào chợ để tìm người mua, còn người mua ngồi ở chỗ cố định để kiểm tra hàng và thương lượng giá. Khu bán nón thành phẩm nằm trong cùng sân đình; các dãy bán nguyên liệu như khuôn tre, mo, vòng tròn, dây cước, len nằm bên ngoài.
Theo cách đọc của người viết, đây là phiên chợ buôn bán giữa người làm nón, người thu mua và thương lái, chưa chắc là chợ bán lẻ cho khách tham quan. Bài Thanh Niên năm 2016 lại viết khách du lịch “có thể thử và mua nón tùy thích”, vì vậy không rõ cách bán hiện nay. Cả hai bài đều có nêu giá nón nhưng khác nhau theo năm và loại nón, nên bài này không đưa con số.
Đến làng bằng xe máy theo mô tả của bài báo và những điều chưa rõ
Chỉ dẫn duy nhất về đường đi trong ba bài nằm ở bài Thanh Niên năm 2016: “Bạn chạy xe từ quận Hà Đông về phía nam trên quốc lộ 21B khoảng 10km là tới cổng làng, hoặc men theo đê sông Đáy đến đoạn những bãi cọ được phơi vàng óng thì du khách đã đến với làng Chuông.” Hai bài năm 2024 không có chỉ dẫn đường đi. Bài này không kiểm tra tên đường, chiều dài hay tình trạng đường hiện nay, và không đưa thời gian chạy xe; hãy dùng bản đồ số ở chế độ xe máy với tên làng cùng tên xã, huyện hiện hành.
Một số điều các bài nói có thể giúp bạn chọn ngày và giờ đi:
- Cảnh phơi lá gắn với ngày nắng. Báo điện tử Chính phủ viết lá nón được phơi khắp rệ đê vào những ngày nắng; Thanh Niên viết những ngày nắng to thì đê sông Đáy và đường trục chính làng trải đầy lá phơi. Gợi ý của người viết: nếu muốn thấy cảnh này, hãy chọn ngày nắng, và đừng ngạc nhiên nếu ngày mưa không thấy.
- Làm nón buổi chiều. Bài năm 2016 mô tả mỗi buổi chiều bà con tập trung dưới các gốc cây cùng làm nón và kể chuyện dân gian. Đó là cảnh ở thời điểm đó, không bảo đảm hiện nay còn như vậy.
- Chuyện đón khách. Báo điện tử Chính phủ cho biết một nghệ nhân liên kết với các tour đưa khách về thăm làng, hướng dẫn trải nghiệm quy trình làm nón, và bà mong có cơ chế để phát triển điểm du lịch làng nghề. Vì đó là mong muốn chứ chưa phải thông báo, bài này không khẳng định làng có điểm đón khách chính thức nào.
Điều các bài không nói: chỗ gửi xe, nhà vệ sinh, quán ăn, giờ làng đón khách ngoài giờ chợ, và việc du khách có được vào nhà người làm nón xem tận nơi hay không. Nhà người làm nón là nhà ở, nên hãy hỏi trước thay vì tự vào.
Vì chợ họp từ khoảng 4 giờ sáng, muốn xem chợ bạn sẽ phải ra khỏi nhà khi trời còn tối. Gợi ý chung của người viết: đủ ngủ từ hôm trước, bật đèn, đội mũ bảo hiểm cài quai chắc, đi chậm ở các ngõ nhỏ, và nếu thấy buồn ngủ thì dừng lại nghỉ; bài buồn ngủ khi chạy xe máy đường dài: khi nào phải dừng và nên làm gì lúc nghỉ trên website này nêu các dấu hiệu nên dừng. Nếu chưa quen đi lúc gần sáng, bạn có thể chọn một buổi khác để xem làng và bỏ qua chợ. Trước khi ra ngoại thành, hãy đối chiếu xe với checklist kiểm tra xe máy trước chuyến đi xa để hạn chế sự cố.
Làng Chuông không nằm trong danh sách của bài 15 địa điểm ngoại thành Hà Nội đi về trong ngày trên website này; bài đó có thể giúp bạn ghép thêm điểm đến nếu muốn đi xa hơn trong cùng một ngày.
Gợi ý khi tham quan và mua nón: cách ứng xử, kiểm tra nón, xin phép khi chụp ảnh
Phần này là gợi ý chung của người viết, không phải của các bài báo, trừ những chỗ ghi rõ nguồn.
Cách ứng xử.
- Xin phép trước khi chụp ảnh người làm nón và người bán ở chợ, nhất là khi họ đang trao đổi giá hoặc đếm hàng.
- Ở chợ, đứng dịch sang một bên và không chắn lối vào sân đình: theo VnExpress, người bán phải đi dọc các lối vào để tìm người mua, hàng trăm người đội, khoác nón ra đình làng và chợ chỉ họp trong hai tiếng.
- Hỏi trước khi vào sân hoặc nhà người dân; bài năm 2024 có cảnh một nhóm hàng xóm cùng làm nón ngay trước hiên nhà.
- Nếu người làm nón dành thời gian chỉ cho bạn cách làm, hãy tôn trọng công việc của họ: hỏi trước, đừng quay chụp lâu và đừng giữ họ làm gián đoạn việc của mình.
Kiểm tra nón trước khi mua. Những điều bài báo gắn với một chiếc nón tốt cũng là gợi ý để bạn quan sát:
- Mũi khâu. VnExpress viết mũi khâu thưa (đan mỏng) hay khâu mau (đan dày) tạo nên độ chắc chắn và bền đẹp của nón, và giá cũng tùy theo đó. Báo điện tử Chính phủ tả mũi khâu đều tăm tắp, mối nối được giấu kín.
- Vòng nón. Bài viết vòng phải tròn, không chắp, không gợn. Bạn có thể nhìn và sờ mặt trong nón xem có chỗ gồ ghề, méo lệch hay không.
- Màu và mốc. Theo bài, hơ diêm sinh giúp nón trắng muốt và không mốc. Bạn có thể xem mặt trong có vết ố, đốm mốc hoặc mùi ẩm không.
- Hỏi rõ cách bán. Vì chợ bán buôn theo lô, hãy hỏi trước xem có bán lẻ không và giá bao nhiêu thay vì mặc định.
Mang nón về bằng xe máy. Một chiếc nón chóp khá cồng kềnh. Hãy buộc chắc ở chỗ không che đèn, không vướng chân hay bánh xe và không che tầm nhìn của bạn. Nón lá không thay được mũ bảo hiểm khi bạn điều khiển xe máy; bài đội mũ bảo hiểm đúng cách: kiểm tra độ vừa, cài quai và thử kéo mũ trước mỗi chuyến đi nêu cách kiểm tra mũ.
Nếu bạn thích đi làng nghề, website này còn có các bài về nghề ướp trà sen Quảng An: sen bách diệp ở Hồ Tây, các công đoạn ướp và khó khăn giữ nghề, làng lụa Vạn Phúc ở Hà Đông: cách xem nghề dệt và nghề làm cốm Mễ Trì: từ thóc đông sữa đến mẻ cốm gói lá sen. Mỗi bài bàn một làng nghề riêng và bài này không lặp lại nội dung của chúng.
Tóm tắt nhanh
- Làng Chuông thuộc xã Phương Trung, huyện Thanh Oai theo các bài báo năm 2016 và 2024; hãy kiểm tra lại tên đơn vị hành chính hiện hành.
- Nón có 16 lớp vòng (hay 16 vành), lá được phơi, xử lý thủ công rồi khâu tay; hai bài mô tả tên lá và màu lá hơi khác nhau.
- Tuổi nghề được kể là “hơn 300 năm”, kèm lời kể của các cụ về thế kỷ VIII; lời kể sau không phải kết luận sử học.
- Phiên chợ họp năm ngày âm lịch mỗi tháng, rất sớm; bốn ngày (4, 10, 14, 30) trùng giữa hai bài, ngày còn lại là 24 hoặc 20.
- Chợ bán buôn theo lô tối thiểu 10 chiếc theo bài năm 2024; bài này không nêu giá và không hứa chợ bán lẻ cho khách.
- Chỉ dẫn đường duy nhất là của bài năm 2016; hãy dùng bản đồ số và hỏi lại người địa phương.
Thông tin trong bài phản ánh các trang đọc ngày 18/10/2026 và có thể đã thay đổi, nhất là ngày họp chợ, đường đi và tên đơn vị hành chính. Trang này thuộc website của Cho Thuê Xe Máy Nguyễn Tú, địa chỉ 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, Hà Nội. Nếu bạn định thuê xe để đi ngoại thành, hãy trao đổi lịch trình và giờ xuất phát với nơi cho thuê; bài thuê xe máy du lịch Hà Nội: hướng dẫn toàn diện từ A–Z cho người lần đầu là hướng dẫn tổng quan cho người thuê xe lần đầu, còn bài này không nêu giá thuê hay điều kiện thuê.
Nguồn tham khảo
- Nón lá làng Chuông giữ ‘hồn’ văn hóa Việt, Báo điện tử Chính phủ (chuyên trang Thủ đô Hà Nội), đăng 10/02/2024, đọc ngày 18/10/2026.
- Chợ nón làng Chuông, VnExpress, đăng 13/4/2024, đọc ngày 18/10/2026.
- Nét đẹp nón lá làng Chuông, Báo Thanh Niên, đăng 23/10/2016, đọc ngày 18/10/2026.