Ca trù ở Hà Nội là một hình thức thơ ca hát của miền Bắc, và theo hồ sơ của UNESCO một nhóm ca trù gồm ba người biểu diễn: một nữ ca sĩ vừa hát vừa gõ phách hoặc gõ hộp gỗ, cùng hai nhạc công tạo nên âm trầm của đàn ba dây và tiếng mạnh của trống chầu. UNESCO ghi danh ca trù năm 2009 vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, và hồ sơ nêu ca trù vẫn bị đe dọa mai một do số người thực hành giảm và lớn tuổi; còn theo bài đăng ngày 4/7/2025 trên cổng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, riêng Hà Nội có 14 câu lạc bộ, giáo phường.
Bài viết dành cho người muốn hiểu ca trù là gì, một buổi hát gồm những ai, 56 thể cách nghĩa là gì và vì sao UNESCO xếp ca trù vào diện bảo vệ khẩn cấp. Nội dung dựa trên bốn trang được đọc ngày 18/10/2026: hồ sơ ca trù trên trang di sản phi vật thể của UNESCO (bằng tiếng Anh, ghi danh năm 2009), bài của cổng Bộ năm 2009 về việc ghi danh, bài “Hà Nội hồi sinh những di sản văn hóa phi vật thể” của cổng Bộ ngày 4/7/2025 và bài “Chị em nhà ca trù” của Báo Hà Nội Mới (phần được đọc không ghi năm). Các câu từ trang UNESCO do người viết dịch sang tiếng Việt, giữ nguyên hai thuật ngữ “ca trù” và “thể cách”. Bài không giới thiệu địa điểm, câu lạc bộ, giờ diễn hay giá vé, không nhận xét ca trù dễ nghe hay khó nghe và không kể trải nghiệm nghe.
Ca trù ở Hà Nội và miền Bắc: ca trù là gì theo UNESCO và cổng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Trang UNESCO mô tả ca trù là một hình thức thơ ca hát phức hợp, được tìm thấy ở miền Bắc Việt Nam, với lời ca viết theo các thể thơ truyền thống của Việt Nam. Bài của cổng Bộ năm 2009 nói thêm rằng ca trù đã trải qua một quá trình phát triển “ít nhất từ thế kỷ 15” đến nay, được biểu diễn trong những không gian văn hóa đa dạng ở nhiều giai đoạn lịch sử, và được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua các tổ chức giáo phường. Theo bài, các giáo phường đó duy trì những cộng đồng có quan hệ mật thiết và tạo nên nét đặc trưng của ca trù.
Có hai điều nên đọc kỹ.
- “Ít nhất từ thế kỷ 15” không phải một năm cụ thể. Bài của Bộ chỉ nói mức thấp nhất của thời gian phát triển, không nêu nơi bắt đầu hay năm đầu tiên, nên bài này không đưa ra mốc ra đời của ca trù.
- UNESCO nói miền Bắc, không riêng Hà Nội. Trang UNESCO chỉ nêu ca trù được tìm thấy ở miền Bắc Việt Nam và không liệt kê địa phương. Phần nói về Hà Nội đến từ bài của cổng Bộ ngày 4/7/2025 ở phần sau.
Bảng dưới đây giải nghĩa các thuật ngữ theo đúng cách nguồn dùng, để bạn biết thuật ngữ nào được nguồn giải thích và thuật ngữ nào không.
| Thuật ngữ | Nguồn dùng | Nguồn giải thích gì |
|---|---|---|
| Thể cách | UNESCO | Mỗi hình thức hoặc làn điệu âm nhạc trong ca trù được gọi là một thể cách; ca trù có 56 thể cách |
| Giáo phường | Cổng Bộ năm 2009 | Tổ chức qua đó ca trù được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và duy trì cộng đồng gắn bó |
| Ca nương, kép đàn | Cổng Bộ năm 2009 | Được nhắc khi nói về nghệ nhân trẻ học và truyền dạy; bài không định nghĩa hai từ này |
| Trống chầu | Cách dịch “praise drum” của UNESCO | Là tiếng trống mạnh trong nhóm ca trù; nguồn không mô tả cách đánh |
Các nguồn không giải thích những từ khác mà người đọc hay gặp khi tìm hiểu ca trù, vì vậy bài này không giải nghĩa thêm.
Buổi hát ba người: nữ ca sĩ gõ phách, hai nhạc công đàn ba dây và trống chầu
Theo trang UNESCO, nhóm ca trù gồm ba người biểu diễn. Người thứ nhất là một nữ ca sĩ dùng kỹ thuật hơi thở và kỹ thuật rung để tạo nên những âm thanh được trang sức riêng (trong nguyên văn tiếng Anh là “ornamented sounds”), vừa hát vừa gõ phách hoặc gõ hộp gỗ. Hai người còn lại là nhạc công, tạo nên âm trầm của đàn ba dây và những tiếng mạnh của trống chầu (“praise drum”). Trang này cũng nêu một số buổi diễn ca trù còn có cả múa.
Bảng sau xếp lại mô tả của UNESCO và ghi rõ điều trang không nói.
| Vai trong nhóm | UNESCO mô tả | Nguồn không nêu |
|---|---|---|
| Nữ ca sĩ | Dùng kỹ thuật hơi thở và rung, hát và gõ phách hoặc gõ hộp gỗ | Cách luyện giọng, cách đặt nhịp |
| Hai nhạc công | Tạo âm trầm của đàn ba dây và tiếng mạnh của trống chầu | Mỗi người chơi nhạc cụ nào, vị trí ngồi |
| Người múa (nếu có) | Một số buổi diễn có cả múa | Khi nào có múa, số người múa |
Cách đọc của người viết: ba người là cách UNESCO mô tả một nhóm ca trù, và chính trang này cũng cho biết có buổi diễn thêm múa, nên con số ba không nên được hiểu là quy tắc cho mọi buổi diễn. Trang cũng không mô tả cách bố trí buổi hát hay cách người nghe tham gia, vì vậy bài này không kể những điều đó.
56 thể cách và bốn mục đích: hát thờ, hát giải trí, hát ở cung đình và hát thi
Trang UNESCO viết rằng ca trù có năm mươi sáu hình thức hoặc làn điệu âm nhạc khác nhau, mỗi hình thức được gọi là thể cách. Con số 56 là của UNESCO; các nguồn còn lại không nêu con số khác, và cũng không có nguồn nào liệt kê tên các thể cách. Vì vậy bài này không kể tên hay mô tả từng thể cách, và không nói thể cách nào phổ biến hay hiếm gặp.
Trang này còn nêu rằng các hình thức ca trù đáp ứng những mục đích xã hội khác nhau, gồm:
- hát thờ (worship singing),
- hát giải trí (singing for entertainment),
- hát ở cung đình (singing in royal palaces),
- hát thi (competitive singing).
Các tên Việt ở trên là cách dịch của người viết từ tiếng Anh. Câu của UNESCO dùng chữ “including” (gồm), nên bốn mục đích này có thể chưa phải danh sách đầy đủ. Các nguồn cũng không nói mỗi thể cách gắn với mục đích nào, nên bài này không ghép chúng với nhau.
Về cách truyền dạy, trang UNESCO cho biết các nghệ nhân dân gian truyền nhạc và thơ của ca trù bằng cách truyền khẩu và truyền kỹ thuật; trước đây việc này diễn ra trong dòng họ, còn nay dành cho bất kỳ ai muốn học.
Vì sao UNESCO xếp ca trù vào diện bảo vệ khẩn cấp: chiến tranh, thiếu hiểu biết và người hát ít, lớn tuổi
Trang UNESCO ghi ca trù được ghi danh năm 2009 vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp (tên tiếng Anh là “in Need of Urgent Safeguarding”). Về lý do, trang nêu hai ý. Thứ nhất, chiến tranh kéo dài và nhận thức chưa đủ đã khiến ca trù rơi vào tình trạng không còn được dùng trong thế kỷ XX. Thứ hai, dù các nghệ nhân đã nỗ lực truyền vốn cũ cho thế hệ trẻ, ca trù vẫn bị đe dọa mai một vì số người thực hành giảm và lớn tuổi.
Bài của cổng Bộ năm 2009 cho biết ca trù “từ những năm 50-80” từng bị quên lãng. Bài viết rằng sức sống của ca trù khi đó vẫn chưa ở mức cao và cần được bảo vệ hơn nữa, cần nâng cao nhận thức để ca trù có thêm công chúng và có vị thế trong xã hội, cần hỗ trợ các nghệ nhân lớn tuổi truyền dạy và khuyến khích các ca nương, kép đàn trẻ học hỏi, tham gia truyền dạy.
Cách đọc của người viết dựa trên tên danh sách: “cần bảo vệ khẩn cấp” nói về mức độ nguy cơ mai một của di sản, không phải xếp hạng giá trị nghệ thuật của nó. Các nguồn đã đọc không giải thích tiêu chí của danh sách, nên bài này không đi sâu hơn.
Ca trù ở Hà Nội năm 2025: 14 câu lạc bộ, giáo phường và 30 đến 40 nghệ nhân theo cổng Bộ
Bài “Hà Nội hồi sinh những di sản văn hóa phi vật thể” trên cổng Bộ ngày 4/7/2025 nêu Hà Nội có 1.793 di sản văn hóa phi vật thể, và cho rằng nghệ thuật trình diễn cùng tri thức dân gian là hai nhóm dễ bị thất truyền nhất vì dễ bị tác động bởi bối cảnh và quan niệm xã hội. Về ca trù, bài viết rằng hiện nay ca trù vẫn nằm trong danh sách di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp, nhưng đó là tình hình chung của cả nước. Còn với Hà Nội, theo bài, ca trù đang phát triển “nở rộ”, với 14 câu lạc bộ, giáo phường, hàng trăm người thực hành và khoảng từ 30 đến 40 nghệ nhân có khả năng truyền dạy. Bài giải thích sự khác biệt đó bằng việc Hà Nội đã xây dựng hệ thống chính sách bài bản để làm “bệ đỡ” cho quá trình hồi sinh di sản.
Bảng dưới đây đặt các nguồn theo thời điểm để bạn thấy chúng nói về những lúc khác nhau.
| Nguồn | Thời điểm | Điều nguồn nói về sức sống của ca trù |
|---|---|---|
| Cổng Bộ | 2009 | Sức sống chưa ở mức cao; từng bị quên lãng từ những năm 50-80; cần hỗ trợ nghệ nhân lớn tuổi truyền dạy |
| UNESCO | Ghi danh 2009; trang không ghi ngày cập nhật | Vẫn bị đe dọa mai một vì số người thực hành giảm và lớn tuổi |
| Cổng Bộ | 4/7/2025 | Vẫn nằm trong danh sách bảo vệ khẩn cấp, là tình hình chung cả nước; ở Hà Nội phát triển “nở rộ” với 14 câu lạc bộ, giáo phường |
Có ba điều nên giữ khi đọc bảng này.
- Hai trạng thái không mâu thuẫn. Việc ca trù còn trong danh sách bảo vệ khẩn cấp và việc Hà Nội phát triển tốt hơn mặt bằng chung là hai nhận định về hai phạm vi, và chính bài của Bộ đã tách chúng ra.
- Con số 14 chỉ là của một bài. Bài của cổng Bộ nêu “14 câu lạc bộ, giáo phường”; các nguồn khác không nêu số khác và không nêu tên các câu lạc bộ. Vì vậy bài này không nói câu lạc bộ nào đang biểu diễn và không coi 14 là số cố định theo thời gian.
- “Nở rộ” là nhận xét của bài báo. Bài của Bộ dùng chữ đó cho tình hình ở Hà Nội; bài này thuật lại và không khẳng định ca trù ở Hà Nội đã thoát nguy cơ.
Một gia đình theo nghiệp ca trù ở Hà Nội: thế hệ thứ 7 và chuyện ấp Thái Hà qua lời kể
Bài “Chị em nhà ca trù” của Báo Hà Nội Mới cho biết hai chị em trong bài là “thế hệ thứ 7” theo nghiệp ca trù của dòng họ. Bài còn ghi lại một câu chuyện trong gia đình: thời vua Thành Thái, một ca nương được vua vô cùng sủng ái, thưởng đất lập ấp và đặt tên là ấp Thái Hà.
Câu chuyện đó là lời kể trong gia đình được bài báo ghi lại. Trong phần được đọc, bài không dẫn tài liệu lịch sử kèm theo, nên bài này không coi đó là sử liệu đã được kiểm chứng và không nói ấp Thái Hà đúng như lời kể. Bài này cũng không nêu tên các nhân vật trong bài báo, không nêu năm thành lập hay lịch biểu diễn của bất kỳ nhóm nào, vì phần được đọc không có những thông tin đó.
Cách tìm một buổi hát và nghe ca trù cho phải phép
Các nguồn đã đọc không có địa điểm, giờ diễn, giá vé hay quy tắc ứng xử khi nghe, nên phần này chỉ gồm gợi ý chung của người viết, không gán cho cơ quan hay trang báo nào.
- Dựa vào thông báo chính thức. Bài của cổng Bộ nhắc có 14 câu lạc bộ, giáo phường ở Hà Nội nhưng không nêu tên. Hãy tìm thông báo của cơ quan văn hóa, của đơn vị tổ chức hoặc của chính câu lạc bộ, thay vì dựa vào bài này hay một lời giới thiệu không rõ nguồn.
- Hỏi trước cách tham dự. Hỏi người tổ chức xem có cần đặt chỗ không, buổi diễn có dành cho người mới nghe không, có được chụp ảnh hay quay phim không, vì bài này không có thông tin đó.
- Đến đúng giờ và giữ yên lặng. Tắt chuông điện thoại, tránh nói chuyện trong lúc hát và đợi người tổ chức hướng dẫn nếu cần phản hồi. Tập quán thưởng thức có thể khác nhau giữa các nơi, nên hãy quan sát và hỏi thay vì tự suy diễn.
- Nghe lời ca như nghe thơ. UNESCO mô tả ca trù là thơ ca hát với lời theo các thể thơ truyền thống; nếu có thể, hãy hỏi nơi tổ chức xem có lời bài hát in sẵn không. Gợi ý này của người viết không nhằm đánh giá ca trù dễ hay khó nghe.
- Cẩn thận khi đi xe máy. Xem tuyến trên ứng dụng bản đồ ở chế độ xe máy, đỗ xe ở nơi được phép, đội mũ bảo hiểm đúng cách và tính trước đường về nếu buổi diễn kết thúc muộn. Bài này không có thông tin về chỗ gửi xe, nên hãy hỏi nơi tổ chức hoặc chọn chỗ gửi có biển báo rõ ràng.
Nếu bạn đang xếp ca trù vào một ngày đi quanh Hà Nội, bài Phố cổ Hà Nội có gì chơi: 15 địa điểm, món ngon và lịch trình đi bộ gợi ý các điểm dừng ở khu trung tâm và có nhắc ca trù một lần, nhưng không giải thích nghệ thuật này. Du lịch Hà Nội 1 ngày nên đi đâu: lịch trình tự túc cho người lần đầu và Top địa điểm du lịch đẹp ở Hà Nội: đi đâu, chơi gì và check-in ở đâu giúp chia thời gian và chọn thêm điểm đến. Ba bài đó không nói về thể cách hay tình trạng bảo vệ của ca trù và bài này không lặp lại nội dung của chúng.
Thông tin trong bài phản ánh các trang được đọc ngày 18/10/2026 và có thể đã thay đổi, nhất là số câu lạc bộ và tình hình thực hành ở Hà Nội. Nếu cần số liệu hay tên gọi chính xác để trích dẫn, hãy mở lại bốn trang trong mục nguồn bên dưới và đối chiếu hồ sơ gốc của UNESCO.
Trang này thuộc website của Cho Thuê Xe Máy Nguyễn Tú, địa chỉ 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, Hà Nội. Nếu bạn định thuê xe để đi xem biểu diễn hoặc tìm hiểu văn hóa quanh Hà Nội, hãy trao đổi lịch trình với nơi cho thuê để chọn xe và kiểm tra xe trước khi đi; bài này không nêu giá thuê hay điều kiện thuê.
Nguồn tham khảo
- Ca trù singing, UNESCO, Intangible Cultural Heritage, ghi danh năm 2009, trang không ghi ngày cập nhật trong phần được đọc, đọc ngày 18/10/2026.
- Ca Trù của Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, cổng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, bài năm 2009, đọc ngày 18/10/2026.
- Hà Nội hồi sinh những di sản văn hóa phi vật thể, cổng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đăng ngày 4/7/2025, đọc ngày 18/10/2026.
- Chị em nhà ca trù, Báo Hà Nội Mới, phần được đọc không ghi năm, đọc ngày 18/10/2026.