Hội thổi cơm thi Thị Cấm là cuộc thi nấu cơm trong lễ hội đình làng Thị Cấm ở Xuân Phương, quận Nam Từ Liêm, Hà Nội: theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, cuộc thi gồm ba phần diễn ra cùng lúc là kéo lửa, lấy nước và thổi cơm; sáng mùng 7 tháng Giêng các cụ làm lễ mở cửa đình, chiều làm lễ nhập tịch, và ngày mùng 8 là ngày thi, khi cơm của các đội được ủ trong tro rơm, dâng lên Thành hoàng rồi chấm công khai theo mùi thơm, độ trắng và độ dẻo. Bài này đi qua các mốc ngày, từng phần thi, cách chấm cơm và cách đi xem hội làng cho đúng phép, đồng thời ghi rõ những con số nào chỉ là số liệu của một nguồn.
Thông tin trong bài lấy từ ba nguồn đọc ngày 18/10/2026: hồ sơ tư liệu “Hội thổi cơm thi Thị Cấm” trên trang của Cục Di sản văn hóa, bài của VOV cập nhật ngày 30/1/2023 và bài của Báo Hà Nội Mới về buổi sáng 5/2. Các con số cụ thể như quãng đường lấy nước, số người nấu cơm hay thời gian ủ cơm là số liệu theo hồ sơ của Cục Di sản, không phải mức cố định của mọi năm. Chủ đề ở đây là một thực hành văn hóa của làng, không phải quán ăn, nên bài không giới thiệu nơi ăn uống hay nêu giá. Các nguồn không có vé, phân luồng giao thông hay chỗ gửi xe, nên bài cũng không nêu.
Hội thổi cơm thi Thị Cấm là gì và vì sao hội tưởng nhớ Thành hoàng Phan Tây Nhạc
Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, hội thổi cơm thi Thị Cấm ở xã Xuân Phương, quận Nam Từ Liêm, thành phố Hà Nội, tưởng nhớ công lao của Thành hoàng Phan Tây Nhạc, đời Hùng Vương thứ 18, cùng ba vị công chúa đã có công dẹp giặc và chăm lo cuộc sống của dân. Hai bài báo ghi địa danh theo cách khác: VOV có chỗ ghi “xã Xuân Phương, Từ Liêm”, có chỗ ghi “phường Xuân Phương, quận Nam Từ Liêm”, còn Hà Nội Mới ghi “phường Xuân Phương (quận Nam Từ Liêm)”. Bài này giữ nguyên cách ghi của từng nguồn; đơn vị hành chính có thể được điều chỉnh theo thời gian nên hãy đối chiếu với thông báo mới nhất của địa phương.
Hồ sơ kể lại một truyền thuyết về nguồn gốc cuộc thi. Tương truyền, tướng quân Phan Tây Nhạc được giao thống lĩnh quân binh đi đánh giặc; khi qua làng Hương Canh, tức làng Thị Cấm, ông tổ chức thi tuyển người giỏi việc hậu cần để phục vụ quân binh. Chiến thắng trở về, tướng quân ở lại vùng đất này, dạy dân cấy lúa, dệt vải. Sau khi qua đời, ông được nhân dân tôn thờ làm Thành hoàng làng, và dân làng chọn ngày 8 tháng Giêng để mở hội thổi cơm thi. Đó là truyền thuyết, bài này thuật lại như câu chuyện gắn với hội chứ không khẳng định là lịch sử.
VOV viết thêm rằng hội thi kéo lửa thổi cơm là lễ hội dân gian đã có từ lâu đời tại làng Thị Cấm, diễn ra hằng năm vào ngày mùng 8 tháng Giêng âm lịch để tưởng nhớ công ơn Thành hoàng của làng. Chi tiết này khớp với hồ sơ của Cục Di sản ở ngày thi.
Mốc mùng 7 và mùng 8 tháng Giêng: lịch hội và cách đổi sang dương lịch
Hồ sơ của Cục Di sản mô tả lịch hội như sau. Đây là trình tự truyền thống, không phải chương trình của một năm cụ thể; các mốc giờ trong hồ sơ đều là “khoảng”.
| Ngày âm lịch | Việc chính theo hồ sơ |
|---|---|
| Sáng mùng 7 tháng Giêng | Các cụ làm lễ mở cửa đình |
| Chiều mùng 7 tháng Giêng | Làm lễ nhập tịch |
| Sáng mùng 8 tháng Giêng | Các cụ bà làm lễ dâng hương, dân làng ra lễ Thành hoàng chuẩn bị cho cuộc thi. Khoảng 10 giờ, bốn chiếc cối đá và chày được đặt trước sân đình, rơm được chuyển ra sân, các đô kéo lửa quấn đọn rơm và chuẩn bị giang, tre |
| Tiếp theo trong ngày mùng 8 | Ban tổ chức và bốn đội thi cùng dân làng làm lễ dâng hương lên Thành hoàng, ban tổ chức công bố thể lệ, các đội rút thăm nhận thóc, chày, cối, nồi; một hồi trống báo hiệu cuộc thi bắt đầu |
| Khoảng 12 giờ ngày mùng 8 | Các cụ tế giã đám, trao giải cho các đội dự thi trước ban thờ Thánh và cùng làm lễ tạ Thánh |
Về đổi sang dương lịch, mốc ổn định theo âm lịch là mùng 8 tháng Giêng, còn ngày dương lịch thay đổi từng năm. Một ví dụ có nguồn: Hà Nội Mới cho biết sáng 5/2 (tức mùng 8 tháng Giêng năm Ất Tỵ, năm 2025) rất đông du khách đổ về đình làng Thị Cấm để theo dõi hội thi kéo lửa, thổi cơm. Đó chỉ là ví dụ của một năm; bài này không nêu ngày dương lịch của mùa hội sắp tới vì nguồn đã đọc không có, và không tự đổi lịch thêm. Hãy tra mùng 8 tháng Giêng của đúng năm bạn định đi bằng một bảng đổi lịch đáng tin cậy.
Cần lưu ý ngày thi và ngày mở cửa đình là hai mốc khác nhau. Theo hồ sơ, mùng 7 là các lễ mở cửa đình và nhập tịch; cuộc thi nấu cơm diễn ra ngày mùng 8. Nếu bạn chỉ muốn xem cuộc thi, hãy nhắm vào ngày mùng 8; hai nguồn báo cũng đều nêu mùng 8 là ngày hội thi. Nếu bạn muốn xem cả phần lễ, hãy hỏi thêm thông báo của địa phương về các lễ ngày mùng 7.
Ai tham gia và chuẩn bị những gì: các đội thi, vai trò và dụng cụ
Hồ sơ cho biết trước khi diễn ra lễ hội, cộng đồng và Ban Quản lý di tích đình họp để phân công nhiệm vụ cho từng người giữ vai trò chính như ông Tư đình, chủ tế và bốn đội thi thổi cơm đại diện cho bốn giáp. Cách đọc số đội cần chú ý: hồ sơ nói bốn đội đại diện bốn giáp, còn VOV, trong bài cập nhật ngày 30/1/2023, nêu cuộc thi năm đó có bốn đội tương ứng với bốn tổ dân phố trên địa bàn phường. Hai nguồn cùng nêu bốn đội nhưng gắn với hai cách tổ chức khác nhau, nên bài này không gộp thành một thông tin chung cho mọi năm.
Hồ sơ còn ghi một thay đổi về điều kiện của người dự thi. Trước đây người tham gia đội thổi cơm thi phải là người chưa lập gia đình; ngày nay chỉ cần là người khỏe mạnh và gia đình không vướng tang.
Đồ chuẩn bị cho lễ hội theo hồ sơ gồm nồi đồng, bát, thóc loại tốt, chày, cối đá, bình đồng, dụng cụ kéo lửa và chất đốt như giang, rơm, nứa. Nồi đồng và bát được để trong hậu cung, khi có lễ hội mới mang ra dùng. Bài của VOV cũng nhắc việc các đội đập dập, tước nhỏ những cây nứa cho dễ bắt lửa.
Ba phần thi tiến hành cùng lúc: kéo lửa, lấy nước và thổi cơm
Theo hồ sơ, sau hồi trống khai cuộc, ba phần thi được tiến hành cùng lúc. Các số liệu dưới đây đều là số liệu theo hồ sơ.
Thi kéo lửa. Phần này diễn ra ngay trước cửa chính của đình, do hai người đàn ông khỏe mạnh, có kinh nghiệm thực hiện. Rơm được vò nát làm bùi nhùi, người thi dùng hai thanh giang kẹp vào bùi nhùi, rồi dùng hai thanh tre đực già đã dùi sẵn những khe nhỏ ốp giữ chắc hai đầu. Giáp nào kéo được lửa trước thì giành giải nhất về công đoạn kéo lửa.
Thi lấy nước. Mỗi đội cử một thiếu niên trong độ tuổi từ 12 đến 14 tham gia. Bên phải đình người ta dựng một đồn binh bằng tre, lá mang tính tượng trưng. Người thi chạy từ đồn binh đến giếng nước thiêng của miếu làng bên bờ sông Nhuệ, dài gần 1000 m theo hồ sơ, để lấy nước về nấu cơm. Ban tổ chức đặt sẵn bốn chiếc be đồng đổ đầy nước tại giếng. Ai lấy được be nước đầy về trước thì giáp của người đó giành giải nhất phần thi này.
Thi nấu cơm. Theo hồ sơ, phần này gồm tám người cho các công đoạn: giã thóc (hai người), sàng sảy (một người), giã gạo (hai người) và lấy gạo thổi cơm (ba người). Nước lấy về được cho vào nồi, đun sôi rồi mới cho gạo vào, phải bảo đảm lửa cháy liên tục. Khi cơm cạn, nồi được trải một lớp khăn và giấy lên trên để tránh tro tràn vào khi vùi trong tro rơm, rồi được ủ trong tro rơm đượm than nóng khoảng 20 phút để cơm chín đều. Mỗi đội nhận 1 kg thóc khi rút thăm nhận dụng cụ, theo hồ sơ.
Lưu ý rằng các con số này (gần 1000 m, tám người, khoảng 20 phút, 1 kg thóc) là của hồ sơ. Chúng có thể khác ở năm bạn đi hoặc ở một nguồn khác, nên đừng dùng chúng như thông số cố định để so sánh các năm với nhau.
Cách chấm cơm: ủ trong tro rơm, quan đi dò nồi và bốn bát dâng Thành hoàng
Phần thú vị nhất về mặt thực hành văn hóa là cách chọn nồi cơm thắng cuộc. Theo hồ sơ, sau một tuần hương, quan đi dò sẽ đi quanh khu vực thi của các đội và dùng gậy để mò niêu cơm. Quan dò đến khi thấy đủ bốn nồi cơm của bốn đội mới thôi. Nếu các đội giấu khéo thì thời gian ủ nồi được kéo dài và cơm chín đều; nếu giấu vụng và bị giám khảo tìm thấy ngay đầu tiên thì cơm dễ bị sống. VOV cũng viết rằng sau một tuần hương, các thành viên ban giám khảo đi tìm nồi cơm trong rất nhiều đống tro rơm.
Sau khi tìm đủ bốn nồi, ban giám khảo xới bốn bát để dâng lên Thành hoàng làng. Cơm sau đó được mang ra gian ngoài của đình để chấm điểm công khai trước người dân và thành viên của các đội dự thi; VOV mô tả cách làm này giống hồ sơ. Các thành viên ban giám khảo căn cứ vào mùi thơm, độ trắng và độ dẻo của hạt cơm để chấm điểm, và nồi cơm nào trắng dẻo thơm ngon nhất sẽ giành chiến thắng.
Một điểm cần nói rõ về vai trò của khách: VOV viết rằng người dân làng và khách thập phương có mặt tại đình làng để dự hội, còn Hà Nội Mới viết rằng rất đông du khách đổ về đình làng để theo dõi hội thi. Các nguồn mô tả cơm được dâng Thành hoàng và chấm công khai trước dân làng, nhưng không nói du khách được dự thi hay được ăn cơm thi, nên bài này chỉ coi khách là người đến xem hội.
Ngoài cuộc thi nấu cơm, hồ sơ cho biết trong thời gian hội dân làng còn tổ chức nhiều trò chơi dân gian như đá gà, kéo co, ném vòng cổ vịt, đánh cờ tướng, đập niêu. Hồ sơ không nói các trò này diễn ra vào buổi nào, nên bài này cũng không xếp chúng vào lịch.
Ý nghĩa của hội và quyết định ghi danh di sản quốc gia
Hồ sơ của Cục Di sản nhận xét hội thổi cơm thi đình Thị Cấm phản ánh đặc trưng của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, cầu mong một năm mới no đủ, hạnh phúc và bình an. Hội cũng là dịp để người dân hướng về nguồn cội, tưởng nhớ các bậc tiền nhân có công giữ nước và xây dựng làng; trao truyền những thực hành tín ngưỡng; giáo dục các thế hệ về tình yêu quê hương, đất nước và yêu lao động.
Về vị thế di sản, hồ sơ cho biết hội thổi cơm thi Thị Cấm được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 827/QĐ-BVHTTDL ngày 09/3/2021.
Nếu bạn quan tâm đến các thực hành nấu ăn khác được ghi danh di sản, bài tri thức nấu cỗ Bát Tràng: mâm cỗ làng gốm gồm những món gì và bài bánh cuốn Thanh Trì: nghề làm bánh được ghi danh di sản quốc gia trên website này nói về hai trường hợp khác, với nguồn và nội dung riêng.
Cách đi xem hội làng cho đúng phép: đứng ngoài khu thi và kiểm tra thông báo của địa phương
Các nguồn đã đọc không có thông tin về vé, bãi gửi xe hay phân luồng giao thông, nên phần này là gợi ý chung của người viết:
- Xác định ngày. Mốc là mùng 8 tháng Giêng âm lịch cho ngày thi, mùng 7 cho các lễ mở cửa đình và nhập tịch. Tra ngày dương lịch của đúng năm bạn đi.
- Tìm thông báo của địa phương. Hãy xem thông báo của UBND phường, ban quản lý di tích hoặc bài đăng lại của cơ quan văn hóa về chương trình năm đó, vì hồ sơ chỉ mô tả trình tự truyền thống và cách tổ chức có thể thay đổi.
- Đứng ngoài khu thi. Cuộc thi diễn ra ngay trước cửa đình và có phần chạy lấy nước. Hãy đứng ngoài khu dành cho các đội, không chen vào sân đình và không chắn lối của người thi, nhất là đoạn chạy lấy nước.
- Đừng tự ý chạm vào dụng cụ, nồi cơm và đồ lễ. Nồi đồng, bát và bốn bát cơm dâng Thành hoàng là một phần của nghi lễ; hãy xem bằng mắt và hỏi người của làng nếu cần.
- Giữ im lặng và nhường chỗ vào lúc dâng hương và tế. Hồ sơ nêu có lễ dâng hương, lễ tế giã đám và lễ tạ Thánh; hãy giữ trật tự và nhường chỗ cho người của làng.
- Mang theo phần dự phòng. Giờ trong hồ sơ chỉ là “khoảng”, nên hãy đến sớm một chút và chuẩn bị nước uống, đồ che nắng hoặc mưa.
- Đi xe máy: chỉ gợi ý chung. Vào ngày hội, đường vào khu vực đình làng có thể đông. Hãy gửi xe ở điểm do địa phương bố trí, không đỗ xe dưới lòng đường hay chặn lối vào đình, và đi chậm ở những đoạn đông người.
Để ghép chuyến đi hội làng với một ngày tham quan Hà Nội, bài du lịch Hà Nội một ngày nên đi đâu: lịch trình tự túc cho người lần đầu gợi ý cách xếp thời gian, và bài top địa điểm du lịch đẹp ở Hà Nội tổng hợp nhiều lựa chọn khác. Với những chuyến ra ngoại thành, bài chọn xe ga hay xe côn tay khi đi ngoại thành Hà Nội giúp so sánh hai loại xe.
Trang này thuộc website Cho Thuê Xe Máy Nguyễn Tú, địa chỉ 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, Hà Nội. Nếu bạn định thuê xe để đi xem hội, hãy nói rõ lịch trình và giờ cần xe với nơi cho thuê, rồi tự kiểm tra phanh, lốp, đèn, xăng khi nhận; bài này không nêu giá thuê hay điều kiện thuê.
Nguồn tham khảo
- Hội thổi cơm thi Thị Cấm, hồ sơ tư liệu của Cục Di sản văn hóa, trang không ghi ngày trong nội dung đã đọc, đọc ngày 18/10/2026.
- Làng Thị Cấm kéo lửa thổi cơm thi, VOV, bài cập nhật ngày 30/1/2023, đọc ngày 18/10/2026.
- Người dân làng Thị Cấm kéo lửa, thổi cơm thi, Báo Hà Nội Mới, bài về buổi sáng 5/2 (mùng 8 tháng Giêng năm Ất Tỵ), đọc ngày 18/10/2026.