Lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai: hội giao hiếu từ năm 1745, hội lớn năm năm một lần và các mốc ngày

Lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai là tục giao hiếu giữa hai làng giáp nhau, lấy sông Nhuệ làm điểm phân giới: theo trang Cục Di sản văn hóa, việc kết chạ được các chức sắc hai làng cùng ký trong bản hương ước ngày 10 tháng Tư năm Cảnh Hưng thứ 6 (1745), và từ năm 2020 lễ hội quy mô lớn được tổ chức năm năm một lần, các năm khác chỉ có hội lệ quy mô nhỏ. Mỗi làng mở hội ở làng mình với các mốc riêng, theo trang này là mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng ở Phú Mỹ (chính hội mùng 7) và mùng 9 đến 12 tháng Giêng ở Kiều Mai. Riêng ngày của lượt làng Phú Mỹ sang làng Kiều Mai thì các nguồn nêu không khớp nhau (sáng mùng 10 trong hội Kiều Mai hoặc ngày 10 tháng Hai theo Cục Di sản, ngày 20 tháng Hai theo bản khoán ước mà Hà Nội Mới trích), nên bài này ghi từng nguồn nói gì và không khẳng định một ngày cố định.

Bài dựa trên hai nguồn đọc ngày 18/10/2026: trang “Lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai” thuộc hồ sơ tư liệu của Cục Di sản văn hóa (dsvh.gov.vn) và bài “Tục kết chạ ở làng Phú Mỹ – Kiều Mai” trên Nhịp sống Hà Nội của Báo Hà Nội Mới. Hai nguồn không nêu giờ rước, tuyến rước, giá vé hay chỗ gửi xe, cũng không nói năm nào là năm hội lớn kế tiếp, nên bài không nêu những điều đó và không đổi ngày âm lịch sang dương lịch. Các vị thần được thờ và nghi thức được ghi theo hồ sơ, không bình luận đúng sai. Phần gợi ý ở cuối bài là lời khuyên chung của người viết, không phải thông báo của địa phương; ngày hội và địa danh có thể đã thay đổi, nên hãy kiểm tra thông báo mới nhất trước khi đi.

Lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai là gì và hai làng nằm ở đâu

Kết chạ là tục kết nghĩa giữa hai làng. Theo trang Cục Di sản, lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai bắt nguồn từ tục kết chạ giữa hai làng để giao hữu, giúp đỡ nhau trong sản xuất và đời sống. Tục này còn gọi là giao hiếu; trang mô tả đó là một phong tục tốt đẹp trong mối quan hệ liên kết các làng xã của xã hội Việt cổ truyền, góp phần củng cố khối đại đoàn kết cộng đồng, quốc gia, dân tộc. Chữ “chạ” xuất hiện trong nguồn ở cách nói như “tiếp đón chạ Phú Mỹ”, khi làng Kiều Mai đón làng kia.

Phú Mỹ và Kiều Mai là hai làng giáp nhau của Hà Nội, lấy sông Nhuệ làm điểm phân giới và làm nông nghiệp xen canh, theo trang Cục Di sản. Hà Nội Mới cho biết xưa hai làng đều thuộc huyện Từ Liêm; hiện nay làng Phú Mỹ là Tổ dân phố Phú Mỹ (phường Mỹ Đình 2, quận Nam Từ Liêm), còn làng Kiều Mai là Tổ dân phố Kiều Mai (phường Phúc Diễn, quận Bắc Từ Liêm). Trang Cục Di sản ghi phường và quận giống như vậy. Đó là cách ghi của nguồn vào thời điểm đọc; nếu cần tìm đúng nơi, hãy kiểm tra đơn vị hành chính hiện hành và hỏi chính quyền địa phương.

Bản hương ước năm 1745 và câu ca “Tháng Giêng em đến, tháng Hai chị về”

Về văn bản gốc của tục kết chạ, trang Cục Di sản cho biết việc kết chạ giữa hai làng được các chức sắc hai làng cùng ký vào bản hương ước ngày 10 tháng Tư năm Cảnh Hưng thứ 6 (1745); bản này sau bị hỏng nên được chép lại ngày 01 tháng Sáu năm Quý Dậu (1933), niên hiệu Bảo Đại. Bài Hà Nội Mới dẫn lời ông Lê Xuân Kế, trưởng ban quản lý di tích đình Phú Mỹ, gọi văn bản này là bản khoán ước ký cùng ngày 10 tháng Tư năm Cảnh Hưng thứ 6 (1745), sau đó bị rách nát và được phục hồi vào năm Quý Dậu (1933). Theo bài báo, hiện bản khoán ước được lưu giữ tại hai tổ dân phố Phú Mỹ và Kiều Mai. Hai nguồn dùng hai tên gọi (hương ước, khoán ước) và hai cách nói (chép lại, phục hồi), nhưng cùng nêu ngày ký 10 tháng Tư năm Cảnh Hưng thứ 6 (1745) và năm 1933.

Bài Hà Nội Mới mở đầu bằng câu ca dao về tục này: “Hội làng Phú Mỹ, Kiều Mai / Tháng Giêng em đến, tháng Hai chị về”, và cho biết tục kết chạ giữa hai làng được duy trì hàng trăm năm qua. Câu ca nhắc hai tháng là tháng Giêng và tháng Hai, trùng với hai tháng của hai lượt thăm mà nguồn nêu ở phần các mốc ngày dưới đây. Nguồn không nói ai là “em”, ai là “chị”, nên bài không suy diễn.

Các mốc ngày của lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai: từng nguồn nói gì

Các nguồn nêu mốc ngày theo ba lớp thông tin khác nhau, nên bài tách riêng từng lớp thay vì gộp thành một lịch.

Nhìn theo từng lượt thăm, bảng dưới đây cho thấy chỗ khớp và chỗ lệch.

Lượt Kiều Mai sang Phú Mỹ khớp ở ngày 7 tháng Giêng. Lượt Phú Mỹ sang Kiều Mai thì có ba cách nói: sáng mùng 10 trong hội Kiều Mai, ngày 10 tháng Hai theo lệ xưa trên trang Cục Di sản và ngày 20 tháng Hai theo khoán ước mà Hà Nội Mới trích. Hai nguồn không giải thích vì sao có ba cách nói, nên bài không chọn một ngày và không coi chúng là khớp nhau. Điều chắc chắn hơn là hai tháng được nhắc, tháng Giêng và tháng Hai, và ngày 7 tháng Giêng ở Phú Mỹ.

Trang Cục Di sản còn cho biết mỗi làng có một ngày tổ chức rước kiệu giao hiếu và tế lễ hội đồng đối với làng kia, và ngày tiếp theo thì tổ chức hoạt động giao hữu thể thao. Nguồn không nói rõ ngày giao hữu thể thao của mỗi làng rơi vào ngày nào.

Hội lớn và hội lệ: khác nhau ở số kiệu, quân kiệu và quy mô đoàn rước

Trang Cục Di sản cho biết sau năm 1945 đến trước năm 2020, lễ kết chạ được tổ chức lớn năm năm hai lần, còn lại là hội lệ. Từ năm 2020, lễ hội quy mô lớn tổ chức năm năm một lần, các năm khác chỉ tổ chức hội lệ quy mô nhỏ. Hà Nội Mới cũng viết rằng hiện nay hội giao hiếu được tổ chức quy mô lớn năm năm một lần, các năm khác quy mô nhỏ hơn. Hai nguồn khớp nhau ở chu kỳ năm năm một lần; không nguồn nào nêu năm hội lớn kế tiếp.

Về người được chọn vào ban tế và đội rước, trang Cục Di sản cho biết hai làng có tiêu chuẩn giống nhau: chủ tế phải là người có gia đình song toàn, đạo đức, không vướng tang bụi; quân kiệu xưa kia phải là trai tân, đạo đức, không vướng tang bụi, nay có thêm quân kiệu nữ. Bài Hà Nội Mới mô tả năm tổ chức lễ hội quy mô lớn là rước một kiệu long đình, một kiệu bát cống và đầy đủ tự khí, có quân kiệu nam và quân kiệu nữ, khớp với bảng trên.

Với người đi xem, điều cần nhớ là hội lệ vẫn là một hình thức của lễ kết chạ nhưng đơn giản hơn, và nguồn không hứa năm nào cũng có đoàn rước hai kiệu mỗi làng. Vì vậy trước khi đi nên hỏi năm đó là hội lớn hay hội lệ thay vì mặc định.

Ngày rước giao hiếu: bốn kiệu gặp nhau, tế hội đồng và các trò chơi

Theo trang Cục Di sản, khi bốn kiệu gặp nhau ở đầu làng Phú Mỹ, nhân dân Phú Mỹ đứng đợi rất đông hai bên đường; các kiệu gặp nhau đều xoay nhiều vòng trong không khí rộn ràng của đám đông. Sau đó là nghi thức tế hội đồng của hai bên, được trang mô tả là nghi thức rất quan trọng, thể hiện rõ mối thâm tình của hai làng. Con số bốn kiệu khớp với mô tả hội lớn ở trên, khi mỗi làng rước hai kiệu; trang không nói cảnh này có diễn ra theo cách đó ở năm hội lệ hay không.

Ngày hội của hai làng còn có trò chơi dân gian. Trang Cục Di sản liệt kê cờ tướng hoặc cờ bỏi, bắt vịt dưới ao đình, chọi gà, đập niêu, leo cột, cùng hát Quan họ và Ca trù. Bài Hà Nội Mới nêu cờ bỏi, bắt vịt, thi xôi cây và đặc biệt là hát cửa đình; bài báo viết tục thi xôi cây nay không còn, còn hát cửa đình trong ngày hội là hoạt động văn hóa hấp dẫn, thu hút đông đảo người dân đến xem. Hai nguồn gọi tên các hình thức hát khác nhau và không giải thích quan hệ giữa chúng nên bài không đánh đồng. Nếu muốn tìm hiểu riêng về ca trù, bài ca trù ở Hà Nội và vì sao UNESCO xếp vào diện bảo vệ khẩn cấp trình bày về loại hình này.

Các vị được thờ theo hồ sơ

Phần nói về lệ xưa của trang Cục Di sản có nêu các vị được thờ ở nơi mỗi bên đến lễ thần. Khi dân Kiều Mai sang làng bên, họ lễ thần ở đình được ghi là thờ Lý Nam Đế, Lý Phật Tử và Ả Lã Nàng Đê. Khi dân Phú Mỹ sang Kiều Mai, họ làm lễ thần ở đình Kiều Mai, nơi thờ một vị tướng thời Hùng Vương thứ 18. Đây là thông tin theo hồ sơ; bài không bình luận đúng sai và không thêm tích về các vị. Câu của trang Cục Di sản về đình mà dân Kiều Mai đến lễ thần dùng một tên gọi mà bài này không đối chiếu được với nguồn thứ hai, nên bài chỉ ghi “đình của làng bên”.

Ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Theo trang Cục Di sản, với giá trị tiêu biểu, Lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1728/QĐ-BVHTTDL ngày 27/5/2021. Trang này viết thêm rằng lễ kết chạ đến nay vẫn được duy trì, thực hành theo truyền thống và bảo lưu giá trị. Nguồn không nói việc ghi danh làm thay đổi lịch hay quy mô các năm sau.

Cách xem hội làng Phú Mỹ – Kiều Mai cho đúng phép tắc

Hai nguồn không có chương trình của một năm cụ thể, giờ, tuyến rước hay chỗ gửi xe, nên phần này là gợi ý chung của người viết, không gán cho cơ quan hay tờ báo nào.

1. Hỏi năm đó là hội lớn hay hội lệ. Số kiệu, quân kiệu và quy mô đoàn rước khác nhau, nên điều bạn thấy cũng khác. Nguồn không nêu năm hội lớn kế tiếp.
2. Xin lịch của cả hai làng. Mỗi làng có ngày rước và tế hội đồng riêng với làng kia, nên một lịch chỉ ghi tên một làng chưa đủ. Hãy hỏi ban quản lý di tích đình hoặc chính quyền địa phương.
3. Đổi ngày âm lịch sang dương lịch của đúng năm. Bài hội Gióng Phù Đổng và đền Sóc: hai mùa hội ở hai nơi, mốc âm lịch và cách xem hội cho đúng có các ví dụ có nguồn về cách đọc mốc âm lịch.
4. Khi các nguồn nêu ngày khác nhau, ưu tiên thông báo của địa phương. Với lượt Phú Mỹ sang Kiều Mai, các nguồn nêu ba cách nói như đã thấy ở trên; chỉ thông báo của năm đó mới trả lời được.
5. Đứng ở chỗ người dân đứng. Theo trang Cục Di sản, người dân Phú Mỹ đứng đợi hai bên đường khi các kiệu tới. Hãy đứng ở hai bên, giữ khoảng cách với kiệu và đội tế, không chắn lối rước và không chen vào nơi hành lễ.
6. Đừng mặc định khách được tham gia. Nguồn không nói du khách được rước kiệu hay dự tế hội đồng; hãy hỏi trước nếu bạn muốn vào phần lễ.
7. Ăn mặc lịch sự, hỏi trước khi chụp ảnh. Bài trang phục, ứng xử và chụp ảnh khi vào đền chùa ở Việt Nam tổng hợp lời khuyên chung từ cổng du lịch quốc gia và các trang tư vấn nước ngoài.

Nếu đi xe máy, đây cũng chỉ là gợi ý chung của người viết. Nguồn nói hai làng giáp nhau nhưng không nêu khoảng cách, đường đi hay thời gian di chuyển giữa hai nơi, nên hãy tự xem bản đồ và thông báo của địa phương. Gửi xe ở chỗ được chỉ dẫn, không dựng xe chắn lối rước hay cổng đình, và đi chậm khi đến gần khu đình vì người đi bộ đông. Nếu bạn định ghép buổi xem hội với một chuyến đi xa hơn quanh Hà Nội, bài đi ngoại thành Hà Nội nên chọn xe ga hay xe côn tay để phù hợp hơn so sánh hai loại xe trên đường ngoại thành.

Để xếp buổi xem hội vào một lịch tham quan rộng hơn, bài top địa điểm du lịch đẹp ở Hà Nội và bài du lịch Hà Nội một ngày nên đi đâu cho người lần đầu gợi ý cách chọn điểm đến và sắp thời gian.

Những điều bài này chưa thể khẳng định

• Ngày dương lịch của lễ hội ở năm tới, năm nào là năm hội lớn kế tiếp và quy mô của từng năm.
• Ngày nào là ngày chính xác của lượt Phú Mỹ sang Kiều Mai: nguồn nêu sáng mùng 10 (trong hội Kiều Mai), ngày 10 tháng Hai và ngày 20 tháng Hai.
• Giờ rước, tuyến rước, nơi gửi xe, vé hay điều kiện tham gia dành cho khách.
• Việc du khách có được tham gia rước kiệu hoặc dự tế hội đồng hay không.
• Địa giới hành chính hiện hành của hai làng sau khi có thể đã được sắp xếp lại.
• Tính xác thực lịch sử của các vị được thờ; đó là thông tin theo hồ sơ.

Nguồn tham khảo

• Lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai, hồ sơ tư liệu của Cục Di sản văn hóa, đọc ngày 18/10/2026.
• Tục kết chạ ở làng Phú Mỹ – Kiều Mai, Nhịp sống Hà Nội (Báo Hà Nội Mới), đọc ngày 18/10/2026.