Chùa Trầm ở Chương Mỹ: hang Long Tiên, chùa Vô Vi, chùa Trăm Gian và dự án tu bổ cụm di tích

Chùa Trầm ở Chương Mỹ (tên chữ Long Tiên tự) cùng hang Long Tiên là khu trung tâm của núi Trầm, một cụm núi đá vôi bên hữu ngạn sông Đáy thuộc Hà Nội; quanh đó có chùa Vô Vi dưới chân núi Vô Vi và, trên một quả núi đất khác ở xã Tiên Phương theo cách gọi cũ, chùa Trăm Gian. Theo các bài trên Hà Nội Mới, chùa Trầm và chùa Trăm Gian được công nhận di tích cấp quốc gia năm 1962, chùa Long Tiên xây từ thời Cảnh Trị (1662–1670), và từ lễ khởi công sáng 6/1/2025 cả cụm nằm trong một dự án tu bổ gần 267 tỷ đồng với mục tiêu hoàn thành trong năm 2025–2026, nên trước khi đi cần kiểm tra tình trạng thi công của từng hạng mục.

Bài tổng hợp bốn bài trên Hà Nội Mới, đọc ngày 19/10/2026: hai bài trích đăng ý kiến tại hội thảo về cụm di tích (tham luận của ông Đặng Bằng, nguyên Phó Trưởng ban Quản lý di tích danh thắng Hà Nội, và bài của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Quốc Quân, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia; bản đọc được của hai bài này không ghi ngày đăng), bản tin về lễ khởi công dự án tu bổ ngày 6/1/2025 và bài ngày 14/10/2026 về số hóa di tích ở phường Chương Mỹ. Bốn bài không nêu khoảng cách, tuyến đường từ nội thành, giờ mở cửa hay giá vé, và cũng không nói hạng mục nào đã tu bổ xong hay đang đóng cửa, nên bài này không nêu những điều đó. Chỗ nào là suy luận của người viết sẽ được ghi rõ là “gợi ý của người viết”.

Chùa Trầm ở Chương Mỹ nằm ở đâu và gồm những gì

Tham luận của ông Đặng Bằng đặt núi Trầm vào một bối cảnh rộng hơn: theo các công trình nghiên cứu, vùng núi đá vôi Sài Sơn – Tử Trầm thuộc huyện Quốc Oai và huyện Chương Mỹ thường được gọi là “Cụm núi sót Thập lục kì sơn”. Quần thể này gồm các núi đá ở Sài Sơn, Phượng Cách, Hoàng Xá, Yên Sơn, chạy qua Đồng Lư xuống cụm núi Tử Trầm. Nói cách khác, núi Trầm và núi Sài Sơn (nơi có chùa Thầy) là hai đầu của cùng một dải núi sót; bài Chùa Thầy ở Quốc Oai: quần thể gồm những gì nói về đầu kia của dải núi ấy.

Tham luận mô tả núi Trầm xưa nằm sát hữu ngạn sông Đáy, nổi lên giữa cánh đồng lúa bằng phẳng và rất gần kinh thành Thăng Long xưa. Nhìn từ xa, núi có 5 ngọn giống như 5 con chim phượng hoàng từ trên trời sà xuống; người xưa cho rằng đó là sao Tử vi rơi xuống hóa thành 5 ngọn núi lớn, nên gọi là Tử Trầm sơn, tên chữ là ngũ nhạc sơn.
Trên núi Trầm, tham luận kể ba điểm: chùa Trầm, hang Trầm và chùa Vô Vi, trong đó chùa Trầm (Long Tiên tự) và hang Trầm (Long Tiên động) là khu trung tâm. Chùa Trăm Gian không nằm trên núi này mà trên núi Mã, một quả núi đất ở xã Tiên Phương; phần sau bài sẽ nói riêng để bạn không nhầm hai điểm.

Về địa danh, các bài cũ ghi chùa Trầm thuộc xã Phụng Châu và chùa Trăm Gian thuộc xã Tiên Phương, huyện Chương Mỹ. Bài ngày 14/10/2026 lại gọi địa bàn là phường Chương Mỹ và xếp chùa Trầm, chùa Trăm Gian, chùa Vô Vi vào 10 di tích cấp quốc gia của phường. Bốn bài không nói việc đổi tên diễn ra khi nào, nên khi tra bản đồ, bạn nên thử cả tên cũ lẫn tên mới. Về xếp hạng, cả tham luận và bản tin khởi công đều nói hai chùa được công nhận di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1962, và hai bài gọi hai chùa là hai trong “tứ đại danh thắng của xứ Đoài”; bài không có nguồn cho biết hai danh thắng còn lại là gì.

Hang Long Tiên: 48 tượng năm 1696 hay 40 pho tượng đá hiện còn

Theo tham luận, chùa Long Tiên tự được xây dựng từ thời Cảnh Trị (1662–1670), còn Long Tiên động là thắng cảnh bậc nhất của chùa Trầm, cửa động như miệng rồng ngậm ngọc. Tham luận viết rằng vào năm Chính Hòa thứ 17 (1696) đã cho tạc 48 tượng Phật bằng đá, gốm, gồm tượng La Hán, tượng võ sĩ, chạm khắc tinh xảo; trong động có chuông đồng, khánh đá, trống đá, ba nhạc khí mà khi đánh lên rung âm thanh trầm hùng trong hang.

Bài của ông Phạm Quốc Quân lại ghi một con số khác: tại chùa hang núi Trầm, tên chữ Long Tiên Động, hiện còn 40 pho tượng đá, to lớn về kích thước, cho người xem cảm giác lạ so với hệ thống tượng chùa truyền thống. Bài nói niên đại của 40 pho tượng còn có những ý kiến khác nhau, nhưng dựa vào cây hương mang niên hiệu Chính Hòa 17 (1696), hẳn phải có mối liên hệ với số tượng này.

Hai con số 48 và 40 không nhất thiết mâu thuẫn, vì một bên nói về số tượng được tạc năm 1696, bên kia nói về số tượng đá hiện còn, nhưng không bài nào giải thích chênh lệch. Bài viết nhận định rằng cách an toàn là nhắc cả hai số kèm tên nguồn, và không nói “hang có 48 tượng” như một con số hiện tại.

Hang và chùa còn gắn với một sự kiện thời kháng chiến mà cả tham luận và bản tin khởi công cùng nhắc: đây là nơi Đài Tiếng nói Việt Nam về sơ tán và là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh về chùa Trầm đọc lời chúc Tết năm Đinh Hợi 1947. Bản tin khởi công nói thêm chùa Trầm là nơi Bác Hồ từng về thăm và làm việc nhiều lần, và nhà trưng bày về Chủ tịch Hồ Chí Minh trong dự án tu bổ được đặt trong cụm di tích chùa Trầm.

Chùa Vô Vi và các hang quanh chân núi

Tham luận viết rằng nói đến chùa Trầm không thể không nhắc tới chùa Vô Vi. Núi Vô Vi tách ra khỏi núi Trầm, còn gọi là núi Trạo. Theo truyền thuyết, một vị tướng thời Đinh về đây ở ẩn và xây chùa; vào thời Tiền Lê (960–1004) chùa được xây dưới chân núi, gọi là Trai Linh tự.

Quanh chân núi Vô Vi và vòng theo chân núi Phượng Hoàng, tham luận liệt kê một loạt điểm nhỏ mà khách đi vội thường bỏ qua:

• Hang Bảy cửa: hang đã bị phá nhưng vào trong còn sâu hun hút.
• Am bà Chúa, người từng công đức xây chùa Vô Vi.
• Bến tắm, tương truyền xưa kia các ông hoàng, bà chúa về chùa thường tắm gội.
• Hang Sư, hang Nước và Quán trần (không có mái che).
• Bia “Cao Sơn thần từ”, khắc năm Hồng Thuận thứ 5 (1513), do nhà sử học Lê Tung soạn.

Bài của ông Phạm Quốc Quân bổ sung phần cổ vật, dẫn hồ sơ khu di tích danh thắng quốc gia chùa Trầm và núi Trầm lập tháng 12/1993: chùa Vô Vi có tới 4 quả chuông đúc năm Giáp Tuất thời vua Gia Long (1804), và có 11 bia đá, trong đó có cả bia khắc trên vách đá, sớm nhất có niên đại đầu thế kỷ XVI (1515).
Những con số này là thống kê trong hồ sơ năm 1993 được bài của ông Phạm Quốc Quân thuật lại; bài không nói hiện vật nào đã di chuyển hay đang được bảo quản ở đâu trong thời gian tu bổ. Nếu bạn đến để xem chuông, bia cụ thể, hãy hỏi người trông coi tại chỗ.

Chùa Trăm Gian ở Tiên Phương: núi Mã, 18 vị La Hán và hội mùng 4–6 tháng Giêng

Tham luận dẫn đường đến chùa Trăm Gian bằng địa hình: từ cụm núi đá Sài Sơn theo hữu ngạn sông Đáy, qua núi Hoàng Xá đến núi Quán Sáo, rồi đến quả núi đất Đồng Lư (xã Đồng Quang, huyện Quốc Oai); nhìn về hướng chùa Trầm có ngọn núi đất cao khoảng 50 m là núi Mã, và chùa Trăm Gian được xây trên quả núi này. Dân gian gọi là chùa Sở, thuộc xã Tiên Phương, tên chữ là “Quảng Nghiêm tự”. Vì vậy đây là một điểm riêng, không cùng núi với chùa Trầm.

Về lịch sử, truyền thuyết cho rằng chùa được xây vào thời nhà Trần, người khởi công là ngài Nguyễn Bình An, người làng Bối Khê, xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai, sinh năm Tân Tỵ (1281). Dấu tích kiến trúc thời Trần còn lại là đôi rồng đá, được bài trí qua gác chuông và sân gạch lên chùa chính. Tham luận kể chùa đã qua nhiều đợt tu bổ từ năm 1577 đến các năm 1994, 1995, trong đó năm 1794 Đô đốc Đông Lĩnh Hầu Đặng Tiến Đông thời Tây Sơn hưng công tu bổ nhiều hạng mục và đúc chuông.

Bảng dưới gom những hiện vật mà hai bài gọi là “báu vật”, kèm nguồn nêu.

Năm đúc khánh đồng là chỗ hai bài không khớp (1750 và 1749 cho cùng niên hiệu Cảnh Hưng thứ 10); bài để cả hai thay vì chọn một. Bản tin khởi công còn cho biết Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng thành phố sẽ hỗ trợ địa phương hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng cụm di tích là di tích quốc gia đặc biệt và đánh giá bộ Thập bát La Hán để đề xuất bảo vật quốc gia; tính đến các bài đã đọc, đó mới là dự định, chưa phải quyết định.

Lễ hội chùa Trăm Gian, theo tham luận, được tổ chức hằng năm từ mùng 4 tháng Giêng và kéo dài đến mùng 6 tháng Giêng. Chùa thờ Phật và thờ Đức Thánh Nguyễn Bình An nên hội thường có rước kiệu từ chùa ra quán Thánh ở giữa đồng làng, nơi tương truyền có bước chân đầu tiên của Thánh từ chùa về quê Bối Khê lấy tương, cà nuôi thợ làm chùa. Hội có cỗ chay và thi cỗ chay. Tham luận không nói hội có được tổ chức trong thời gian thi công hay không, nên nếu định đi dịp đầu năm, hãy kiểm tra thông báo của địa phương.

Dự án tu bổ gần 267 tỷ đồng: bản tin nói gì và chưa nói gì

Theo bản tin của Hà Nội Mới, sáng 6/1/2025 huyện Chương Mỹ khởi công dự án tu bổ, tôn tạo Cụm di tích quốc gia chùa Trầm – chùa Trăm Gian và xây dựng Nhà trưng bày về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bảng dưới gom những điều bản tin nêu.

Điều bản tin không nói mới là phần quyết định cho người đi tham quan. Bản tin chỉ dừng ở ngày khởi công và cam kết tiến độ: không nói hạng mục nào làm trước, có đóng cửa chùa hay hang trong lúc thi công không, và đến nay đã xong phần nào. Bài ngày 14/10/2026 cũng chỉ nhắc gián tiếp rằng “hiện trạng di tích thay đổi qua tu bổ” khi nói về việc đối chiếu tư liệu để số hóa, chứ không cập nhật tiến độ. Vì vậy bài không khẳng định dự án đã hoàn thành, cũng không khẳng định nơi nào đang đóng cửa. Gợi ý của người viết là coi “mục tiêu 2025–2026” chỉ là cam kết tại lễ khởi công, và tìm thông tin mới hơn trước khi đi.

Xem trước bằng VR360 và những việc cần kiểm tra trước khi đi

Bài ngày 14/10/2026 cho biết chiều 14/10, phường Chương Mỹ bàn giao và ra mắt sản phẩm số hóa 10 di tích cấp quốc gia trên địa bàn. Theo Phó Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội phường, địa phương có 105 di tích, gồm 10 di tích cấp quốc gia, 44 di tích cấp thành phố và 51 di tích trong danh mục kiểm kê. Toàn bộ 10 di tích cấp quốc gia đã có sản phẩm số bằng hình ảnh, video và công nghệ VR360, với 242 điểm nhìn toàn cảnh, 10 video giới thiệu, 574 ảnh và 11 mã QR; chùa Trầm, chùa Trăm Gian, chùa Vô Vi được nêu đích danh là có thêm hình thức giới thiệu trực quan trên môi trường số. Bài nói địa phương tiếp tục khảo sát Wi-Fi và bố trí mã QR tại di tích, nhưng không đưa đường dẫn công khai để xem; nếu muốn xem trước, hãy hỏi phường hoặc tìm trên kênh thông tin của phường.

Bài viết nhận định rằng sản phẩm VR360 hữu ích đúng vào lúc cụm di tích đang tu bổ: bạn có thể xem bố cục hang, chùa trước, rồi quyết định có đáng đi ngay hay chờ thi công xong. Tuy vậy, chính bài ngày 14/10/2026 nhắc rằng một số hồ sơ xếp hạng được lập từ nhiều năm trước và hiện trạng đã thay đổi qua tu bổ, nên hình ảnh số và hiện trạng tại chỗ có thể khác nhau.

Danh sách dưới đây là gợi ý của người viết, rút từ những gì bốn bài chưa trả lời:

1. Tình trạng thi công. Tìm thông báo mới nhất của phường Chương Mỹ hoặc Ban Quản lý dự án về việc chùa Trầm, hang Long Tiên, chùa Vô Vi và chùa Trăm Gian có mở cửa đón khách hay không, trước ngày đi.
2. Tách hai điểm. Chùa Trầm (núi Trầm, xã Phụng Châu cũ) và chùa Trăm Gian (núi Mã, xã Tiên Phương cũ) là hai nơi khác nhau; khi tra bản đồ, hãy tìm từng tên, và thử cả “phường Chương Mỹ” lẫn tên xã cũ vì các bài không nói thời điểm đổi địa danh.
3. Đường đi. Bốn bài không nêu khoảng cách, thời gian hay tuyến đường từ nội thành, nên bài không đưa con số nào; hãy xem bản đồ vào đúng ngày đi. Nếu tự đi xe máy, gợi ý chung của người viết là đi sáng sớm để có thời gian cho cả hai chùa, và hỏi rõ điều kiện trước khi nhận xe nếu bạn thuê xe.
4. Giờ mở cửa, lễ phí. Không có trong bốn bài; hỏi tại chỗ hoặc tìm thông báo của địa phương, và trong chùa, hang hãy theo hướng dẫn của người trông coi vì hiện vật đều là cổ vật.

Nếu bạn muốn ghép chùa Trầm với một điểm khác của xứ Đoài trong cùng một ngày, bài Chùa Tây Phương ở Thạch Thất: bộ tượng, kiến trúc và cách sắp xếp nửa buổi tham quan mô tả một ngôi chùa nổi tiếng về tượng, còn danh sách rộng hơn nằm ở bài địa điểm du lịch ngoại thành Hà Nội đi về trong ngày; bài này không tính toán lộ trình cho các cách ghép đó.

Nguồn tham khảo

• Chùa Trầm, chùa Trăm Gian: từ truyền thuyết đến giá trị văn hóa truyền thống (tham luận của ông Đặng Bằng), Hà Nội Mới, bản đọc không ghi ngày đăng, đọc 19/10/2026
• Những “báu vật” trong hai cổ tự ở huyện Chương Mỹ (bài của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Quốc Quân), Hà Nội Mới, bản đọc không ghi ngày đăng, đọc 19/10/2026
• Chương Mỹ xây dựng nhà trưng bày về Bác Hồ, tôn tạo chùa Trầm, chùa Trăm Gian, Hà Nội Mới, bản tin lễ khởi công ngày 6/1/2025, đọc 19/10/2026
• Chương Mỹ phát huy giá trị di sản văn hóa, Hà Nội Mới, 14/10/2026, đọc 19/10/2026