Đền Và ở Sơn Tây: thờ Tản Viên Sơn Thánh, chính hội 3 năm một lần và lễ rước sang đền Ngự Dội

Đền Và ở Sơn Tây, còn gọi là Đông Cung, thuộc phường Trung Hưng và được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1964, là nơi thờ Đức Thánh Tản Viên Sơn cùng hai người em là Thánh Cao Sơn, Thánh Quý Minh và Đức Quốc Mẫu theo Kinh tế & Đô thị; lễ hội diễn ra vào Rằm tháng Giêng hằng năm, còn chính hội tổ chức ba năm một lần vào các năm Tý, Mão, Ngọ, Dậu với nghi lễ rước Đức thánh Tản qua sông Hồng sang đền Ngự Dội rồi quay về đền Và, theo Hà Nội Mới. Các bài người viết đọc ngày 21/10/2026 không nêu giờ mở cửa hay vé, và người viết chưa đọc nguồn nào mô tả chính hội năm 2026.

Bài tổng hợp ba bài báo: một bài của Nhịp sống Hà Nội (báo Hà Nội Mới) về di tích và chính hội, ngày đăng không in rõ trong bản lưu; một bài của Kinh tế & Đô thị về lễ khai mạc hội đền Và 2025; và một bài của Hà Nội Mới về khai hội tháng 2/2025. Không bài nào là trang chính thức của đền. Điều báo viết sẽ ghi tên báo và năm; phần suy ra từ chu kỳ năm âm lịch và gợi ý đi xe máy là của người viết và được gắn nhãn.

Đền Và ở Sơn Tây là đền nào: Đông Cung, phường Trung Hưng và di tích quốc gia năm 1964

Nhịp sống Hà Nội viết rằng đền Và, hay còn gọi là Đông Cung, thuộc địa bàn phường Trung Hưng (thị xã Sơn Tây) và đã được xếp hạng Di tích cấp quốc gia năm 1964. Đền tọa lạc trên một quả đồi thấp, xung quanh là rừng cây lim cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Hà Nội Mới (2025) cũng ghi đền được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia năm 1964. Tên “thị xã Sơn Tây” và “phường Trung Hưng” là tên trong các bài tại thời điểm đăng; nếu khi tìm đường bạn thấy tên khác, hãy dựa vào tên “đền Và” trên bản đồ.

Kinh tế & Đô thị tả cảnh quan: đền nằm trên một khu đồi lim cổ thụ, hướng về phía mặt trời mọc, xung quanh là những đồi bát úp trải dài cùng dòng sông Tích uốn lượn, và ở phía xa là núi Ba Vì. Bài này cũng kể lại truyền thuyết do đại diện Ban tổ chức nhắc trong bài phát biểu khai mạc: Đức Thánh Tản Viên trong một lần du ngoạn đã dừng chân ở khu đồi này, thấy là đất địa linh nên cho lập hành cung, đặt tên là Vân Già Đông Thần Cung, chính là đền Và ngày nay. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu đã được kiểm chứng.

Nhịp sống Hà Nội cho biết đền Và là một trong số gần 200 di tích ở vùng xứ Đoài thờ Đức thánh Tản Viên Sơn, một trong “Tứ bất tử” trong tâm linh người Việt Nam. Hai bài còn lại cũng nhắc vị thần này đứng đầu trong “Tứ bất tử”.

Một lưu ý để khỏi nhầm: Kinh tế & Đô thị viết rằng lễ hội đền Và, hay còn gọi là Đông Cung, là một trong “tứ trấn” thờ thần núi Tản Viên, mà không giải thích nhóm “tứ trấn” này gồm những đền nào. Đó không phải “Thăng Long tứ trấn”, bốn ngôi đền Bạch Mã, Voi Phục, Kim Liên, Quán Thánh được bài Thăng Long tứ trấn: bốn ngôi đền trấn bốn phương kinh thành trên website này trình bày; đền Và không nằm trong bốn đền đó. Người viết không có nguồn nối hai nhóm “tứ trấn”.

Đền Và thờ ai: Tản Viên Sơn Thánh, hai người em và Đức Quốc Mẫu

Kinh tế & Đô thị viết đền Và không chỉ là nơi thờ Đức Thánh Tản Viên mà còn thờ hai người em của ngài là Thánh Cao Sơn và Thánh Quý Minh, cùng Đức Quốc Mẫu, thân mẫu của Thánh Tản. Hà Nội Mới (2025), qua lời Chủ tịch UBND phường Trung Hưng, gọi đây là nơi thờ “tam vị Đức Thánh Tản Viên Sơn”, đứng đầu trong hàng “Tứ bất tử” của Việt Nam.

Hai cách nói này không hoàn toàn khớp: một bài kể bốn vị (Thánh Tản, hai người em và Đức Quốc Mẫu), một bài nói “tam vị”. Người viết không biết “tam vị” là ba vị nào, cũng không biết có phải đó chỉ Thánh Tản và hai người em hay không, và hai bài không giải thích. Nếu bạn muốn tên từng vị để ghi chép hay thắp hương đúng chỗ, cách an toàn nhất là hỏi người trông coi đền hoặc đọc bảng ghi tại chỗ.

Về hiện vật, Nhịp sống Hà Nội cho biết đền hiện lưu giữ nhiều di vật quý, gồm 18 đạo sắc phong từ Phúc Thái thứ 3 (1645) đến Khải Định thứ 9 (1924), 18 bức hoành phi, 2 bia đá, 3 chuông đồng, 5 bản thần tích và 6 pho tượng cổ. Kinh tế & Đô thị chỉ nói chung là đền còn lưu giữ sắc phong, hoành phi, câu đối. Bài không nói hiện vật được trưng bày ở đâu hay du khách có xem được không.

Kiến trúc “nội công ngoại quốc”, rừng lim cổ thụ và ba lần tôn tạo 1829, 1902, 1932

Nhịp sống Hà Nội cho biết đền đã trải qua ba lần tôn tạo lớn: năm Minh Mạng thứ 10 (1829), năm Thành Thái thứ 14 (1902) và năm Bảo Đại thứ 7 (1932). Đền có diện tích hơn 2.000 m2, xây theo kiểu “nội công ngoại quốc”. Bài giải thích đây là cách gọi theo lối chiết tự chữ Hán: “nội công” là mặt bằng phía trong hình chữ công (工), còn “ngoại quốc” là đường bao của chữ quốc.

Các chi tiết kiến trúc được bài nêu:

• Vật liệu: gỗ lim, gạch Bát Tràng, ngói mũi hài ri.
• Gác chuông, gác trống: làm theo kiểu chồng diêm, hai tầng tám mái, các góc đao cong.
• Đại bái và hậu cung: đều có 5 gian, thông gian giữa bằng ống muống.
• Bộ vì kèo: kiểu “chồng rường kẻ bảy” trên bốn hàng chân cột.
• Trang trí: nhiều bức chạm bong, chạm nổi hình tứ linh, hoa lá, mang phong cách điêu khắc thế kỷ XIX–XX.

Nếu bạn là người xem kiến trúc, bảng sau giúp bạn nhớ đâu là điều bài viết, đâu là điều cần tự quan sát:

Lễ hội đền Và: Rằm tháng Giêng hằng năm, chính hội ba năm một lần và di sản quốc gia 2016

Nhịp sống Hà Nội viết lễ hội đền Và được khôi phục từ năm 1999, diễn ra vào Rằm tháng Giêng hằng năm, và chính hội được tổ chức ba năm một lần vào các năm Tý, Mão, Ngọ, Dậu để tưởng nhớ Đức thánh Tản Viên. Năm 2016 lễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Hà Nội Mới (2025) cụ thể hơn: ngày 19-1-2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 246/QĐ-BVHTTDL công nhận Lễ hội đền Và là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Hai nhịp lễ hội có thể tách như sau, theo các bài đã đọc:

Năm 2025 là năm Ất Tỵ, không thuộc bốn năm Tý, Mão, Ngọ, Dậu, nên theo cách đọc của người viết, đợt hội tháng 2/2025 mà hai bài tường thuật là hội hằng năm chứ không phải chính hội. Hai bài ghi lễ hội năm đó từ ngày 11 đến 14/2, tức 14 đến 17 tháng Giêng Ất Tỵ. Họ mô tả hai nghi thức khai hội khác nhau: Hà Nội Mới ghi chiều 11/2 có lễ “phong triều” (mặc áo, đội mũ) cho Đức Thánh Tản ở hậu cung, dựng cờ hội và mở cửa nghi môn để chính thức khai hội; Kinh tế & Đô thị ghi sáng 12/2 lễ hội “chính thức khai mạc” với các nghi thức truyền thống, tiếp đến tế chính và tế tạ. Đây là hai buổi và hai nghi lễ khác nhau chứ chưa chắc mâu thuẫn, nhưng bài không nói rõ thứ tự.

Phần hội năm 2025 gồm các trò chơi dân gian như cờ tướng, múa rối nước, liên hoan văn nghệ, bịt mắt đập bóng, nấu cơm thi, nhảy bao bố, kéo co và giải bóng đá mừng Đảng, mừng Xuân. Nhịp sống Hà Nội, ở phần nói về chính hội, nêu thêm các trò ở khu đồi Lim cạnh đền như cờ tướng, cờ người, kéo co, nấu cơm thi, đánh đu.

Năm chính hội gần đây và tiếp theo: suy luận của người viết

Nhịp sống Hà Nội và Hà Nội Mới đều nêu các năm Tý, Mão, Ngọ, Dậu. Từ chu kỳ này, người viết suy ra (đây là suy luận, không phải câu của nguồn): các năm chính hội gần đây là 2020 (Canh Tý), 2023 (Quý Mão), 2026 (Bính Ngọ), và năm tiếp theo là 2029 (Kỷ Dậu). Vì lễ hội diễn ra vào tháng Giêng âm lịch, mùa hội năm 2026 đã qua vào đầu năm; người viết chưa đọc nguồn nào mô tả chính hội 2026 diễn ra thế nào, nên không khẳng định gì về năm đó. Bài này cũng không nêu ngày dương lịch của các năm sau, vì ngày âm lịch quy đổi sang dương lịch mỗi năm một khác và người viết không có nguồn.

Lễ rước qua sông Hồng sang đền Ngự Dội và lễ hội Đả Ngư

Theo lời Phó Chủ tịch UBND thị xã Sơn Tây được Nhịp sống Hà Nội trích, chính hội là hoạt động đặc sắc nhất của xứ Đoài, vẫn giữ nguyên phong tục cổ truyền với nghi lễ rước Đức thánh Tản qua sông Hồng sang đền Ngự Dội ở thôn Duy Bình, xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Tường (tỉnh Vĩnh Phúc) rồi quay trở về đền Và. Đoàn rước có ba cỗ kiệu chính cùng các kiệu lễ, lọng, múa lân, múa rồng, cờ các loại, đội nhạc, đội tế. Hà Nội Mới (2025) bổ sung rằng ở các năm chính hội có tám làng cùng thờ Đức Thánh Tản tham gia: Vân Gia, Cầu Trì, Nghĩa Phủ, Mai Trai, Ái Mỗ, Phù Sa, Phú Nhi và Duy Bình, và lễ hội là tâm điểm kết nối nhân dân hai bờ sông Hồng. Bài 2025 viết tên xã là “Vinh Ninh”, còn Nhịp sống Hà Nội viết “Vĩnh Ninh”; người viết dùng “Vĩnh Ninh” theo bài đầu và coi cách viết kia có thể là lỗi chính tả.

Điều các bài không nêu: tuyến rước cụ thể, thời điểm trong ngày, cách qua sông, việc du khách có được xem hay đi theo đoàn rước không, và lễ rước có khác nhau giữa các lần tổ chức hay không. Nếu bạn muốn xem lễ rước, hãy hỏi UBND phường Trung Hưng hoặc ban quản lý di tích về lịch cụ thể của năm đó.

Ngoài hội tháng Giêng, Hà Nội Mới (2025) viết rằng tháng Chín hằng năm tại đền Và còn có lễ hội Đả Ngư, nhằm dựng lại tích Thánh Tản kéo vó, chế biến món ăn từ cá, và mang ý nghĩa khuyến ngư, bảo vệ môi trường sinh thái. Bài không ghi tháng Chín là âm lịch hay dương lịch, cũng không nêu ngày diễn ra, nên người viết không suy ra ngày. Nếu bạn muốn đi dịp này, hãy hỏi lại địa phương trước.

Đi xem hội bằng xe máy: xe điện đón khách, gửi xe, vệ sinh và điều nguồn chưa nêu

Các bài năm 2025 nêu một số việc ban tổ chức làm cho du khách, tất cả là của hội tháng 2/2025, không phải cam kết cho mọi năm:

• Xe điện đưa đón du khách miễn phí từ bãi gửi xe đến lối vào đền (cả Hà Nội Mới và Kinh tế & Đô thị).
• Ngoài hai khu vệ sinh công cộng sẵn có, bố trí thêm hai nhà vệ sinh công cộng di động.
• Đoàn liên ngành thị xã Sơn Tây và phường Trung Hưng kiểm tra an toàn thực phẩm tại các hàng quán; Hà Nội Mới ghi các hộ kinh doanh được yêu cầu ký cam kết giữ vệ sinh, an toàn thực phẩm.
• Ban tổ chức phối hợp lực lượng chức năng triển khai biện pháp bảo đảm an toàn giao thông, phòng chống cháy nổ, vệ sinh môi trường; có thêm một khu trưng bày sinh vật cảnh (Kinh tế & Đô thị).

Về hạ tầng, Nhịp sống Hà Nội ghi thị xã Sơn Tây đang lập quy hoạch và dự án hạ tầng đền Và giai đoạn I, diện tích gần 4 ha, cách đền khoảng 200 m, gồm khu bãi đỗ xe kết hợp dịch vụ, nhà đón tiếp, các ki ốt kinh doanh và hạng mục phụ trợ; phường Trung Hưng đã sắp xếp hàng quán, dịch vụ và nơi trông giữ phương tiện. Bài không in ngày đăng, nên người viết không biết dự án đã hoàn thành hay chưa và không khẳng định bãi đỗ đó đang hoạt động.

Các bài không nêu giờ mở cửa của đền ngoài mùa lễ hội, vé hay đóng góp, phí gửi xe, vị trí và sức chứa các bãi đỗ, lịch từng nghi lễ của chính hội hay thời gian chạy xe từ Hà Nội. Với người đi xe máy, gợi ý chung của người viết:

• Nếu đi vào ngày hội, đi sớm và gửi xe ở bãi chính thức thay vì đỗ dưới lòng đường, vì đường vào di tích thường đông hơn ngày thường; dùng xe điện nếu ban tổ chức năm đó có bố trí.
• Hỏi trước UBND phường Trung Hưng hoặc ban quản lý di tích về ngày hội của năm bạn đi, vì ngày âm lịch đổi sang dương lịch khác nhau mỗi năm.
• Ăn mặc kín đáo, đi nhẹ, nói khẽ và hỏi người trông coi trước khi chụp ảnh ở nơi thờ tự; giữ vệ sinh ở khu đồi lim.
• Nhập “đền Và” vào ứng dụng bản đồ từ chỗ bạn xuất phát để biết quãng đường; bài không nêu con số cây số.

Đền Và nằm cùng vùng Sơn Tây với một số điểm khác đã có bài trên website này. Nếu bạn muốn ghép trong một ngày, bài thành cổ Sơn Tây: còn lại gì để xem và bài làng cổ Đường Lâm: xem gì trong nửa ngày gợi ý cách chọn điểm; cả hai đều là bài tổng hợp của website, không bàn đến đền Và.

Tóm lại, theo ba bài báo: đền Và (Đông Cung) ở phường Trung Hưng, xếp hạng di tích quốc gia năm 1964, thờ Đức Thánh Tản Viên cùng các vị khác tùy cách nói của từng bài; hội hằng năm vào Rằm tháng Giêng, chính hội ba năm một lần vào các năm Tý, Mão, Ngọ, Dậu với lễ rước sang đền Ngự Dội; lễ hội được công nhận di sản phi vật thể quốc gia năm 2016. Giờ mở cửa, vé, chỗ gửi xe và lịch từng năm cần hỏi lại trực tiếp, và thông tin có thể đã thay đổi sau thời điểm các bài được đăng.

Nguồn tham khảo

• Bài về đặc sắc di tích và chính hội đền Và, Nhịp sống Hà Nội (báo Hà Nội Mới), ngày đăng không in rõ, người viết đọc ngày 21/10/2026.
• Khai mạc Lễ hội đền Và 2025, Kinh tế & Đô thị, 12/2/2025, người viết đọc ngày 21/10/2026.
• Bài về khai hội đền Và, Sơn Tây, Hà Nội Mới, tháng 2/2025, người viết đọc ngày 21/10/2026.