Xòe Thái là gì? Theo trang UNESCO, xòe là hình thức múa của Việt Nam với động tác tượng trưng cho hoạt động của con người trong nghi lễ, văn hóa, đời sống và lao động, được trình diễn tại nghi lễ, đám cưới, lễ hội làng và sự kiện cộng đồng. Có ba loại chính là xòe nghi lễ, xòe vòng và xòe trình diễn, trong đó xòe vòng, nơi người múa nối tay thành vòng tròn, phổ biến nhất. Nghệ thuật xòe của người Thái được UNESCO ghi danh năm 2021 tại phiên họp lần thứ 16 ở Paris, và theo VnExpress quyết định được đưa ra ngày 15/12.
Bài này giải thích xòe Thái là gì dựa trên hai trang: trang của UNESCO về “Art of Xòe dance of the Tai people in Viet Nam” (ich.unesco.org, hồ sơ số 01575, viết bằng tiếng Anh) và bài “Xòe Thái là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại” của VnExpress, đăng 15/12/2021. Người viết đọc cả hai ngày 22/10/2026 và tự dịch phần tiếng Anh sang tiếng Việt. Hai nguồn không hướng dẫn người xem cách vào vòng xòe, không nói nơi xem, trang phục hay giá, nên bài này cũng không nêu các điều đó. Chỗ nào là gợi ý của người viết, bài sẽ ghi rõ.
Xòe Thái là gì theo UNESCO và VnExpress
Mục lục bài viết
UNESCO mô tả xòe là hình thức múa với các động tác tượng trưng cho hoạt động của con người trong nghi lễ, văn hóa, đời sống và lao động. Trang này viết điệu múa được trình diễn tại nghi lễ, đám cưới, lễ hội làng và sự kiện cộng đồng, được truyền từ đời này sang đời khác trong gia đình, nhóm múa và trường học, và đã trở thành biểu tượng của lòng hiếu khách cũng như dấu hiệu bản sắc quan trọng của người Thái ở Tây Bắc Việt Nam. Hai nguồn nhấn vào các ý hơi khác nhau, như bảng dưới đây cho thấy.
| Khía cạnh | UNESCO | VnExpress (15/12/2021) |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Không nêu | Sinh ra trong quá trình lao động của người Thái, dần trở thành chất liệu gắn kết các dân tộc trên vùng cao Tây Bắc |
| Dịp trình diễn | Nghi lễ, đám cưới, lễ hội làng, sự kiện cộng đồng | Dẫn nhận định của UNESCO: dịp Tết, trong lễ hội, các cuộc vui, liên hoan |
| Ai tham gia | Truyền trong gia đình, nhóm múa và trường học | Dẫn UNESCO: xòe Thái dành cho mọi người, không kể tuổi tác, giới tính, địa vị xã hội, nghề nghiệp và tộc người |
| Ý nghĩa bản sắc | Biểu tượng hiếu khách, dấu hiệu bản sắc của người Thái ở Tây Bắc | Dẫn Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch: khẳng định bản sắc văn hóa phong phú của dân tộc Việt Nam, sự gắn kết cộng đồng |
Lưu ý nhỏ về tên gọi: trang UNESCO viết “Tai people”, còn báo Việt Nam viết “người Thái”. Bài này dùng cách viết “Thái” quen thuộc trong tiếng Việt và không bàn sâu về cách phiên âm hay phân nhóm dân tộc, vì hai nguồn không bàn đến.
Ba loại xòe: nghi lễ, vòng và trình diễn
Cả hai nguồn cùng nêu có ba loại xòe chính, và cùng nói xòe vòng là loại phổ biến nhất. Điểm khác nhỏ là thứ tự liệt kê: UNESCO ghi nghi lễ, vòng, trình diễn; VnExpress ghi xòe vòng, xòe nghi lễ, xòe trình diễn.
| Loại | Điều nguồn nói |
|---|---|
| Xòe vòng (circle xòe) | Người múa tạo thành vòng tròn và múa nhịp nhàng; là hình thức phổ biến nhất |
| Xòe nghi lễ (ritual xòe) | Được gọi tên theo đạo cụ dùng trong một số buổi biểu diễn |
| Xòe trình diễn (presentational xòe) | Cũng được gọi tên theo đạo cụ |
Hai nguồn liệt kê bảy tên gọi theo đạo cụ cho xòe nghi lễ và xòe trình diễn, theo cùng một thứ tự. Người viết ghép tên tiếng Việt với bản tiếng Anh của UNESCO theo thứ tự đó.
| Tên theo VnExpress | Tên theo UNESCO |
|---|---|
| Xòe khăn | Scarf xòe |
| Xòe nón | Conical hat xòe |
| Xòe quạt | Fan xòe |
| Xòe sạp | Bamboo pole xòe |
| Xòe nhạc | Music xòe |
| Xòe gậy | Stick xòe |
| Xòe hoa | Flower xòe |
Cả hai nguồn chỉ nói chung rằng xòe nghi lễ và xòe trình diễn được đặt tên theo đạo cụ, và không nói điệu nào thuộc loại nào trong hai loại ấy. Vì vậy người viết không xếp từng điệu như xòe khăn hay xòe quạt vào xòe nghi lễ hay xòe trình diễn.
Xòe vòng múa thế nào
Xòe vòng là loại dễ hình dung nhất vì nguồn mô tả khá cụ thể. Theo UNESCO, người múa tạo thành vòng tròn và múa nhịp nhàng. Các động tác cơ bản gồm giơ và mở tay, sau đó hạ tay xuống và nắm tay người bên cạnh. Người múa bước theo nhịp chân, hơi ưỡn ngực và ngả người ra sau. UNESCO nhận xét các động tác này tuy đơn giản nhưng tượng trưng cho mong ước về sức khỏe và sự hòa hợp của cộng đồng.
VnExpress mô tả gọn hơn: mọi người nối nhau thành vòng tròn, thực hiện các động tác cơ bản là giơ tay lên cao, hạ xuống, nắm tay người bên cạnh và bước chân nhịp nhàng, biểu trưng cho khát vọng về sức khỏe và hòa hợp của cộng đồng. Hai mô tả khớp nhau ở phần chính. UNESCO có thêm chi tiết “mở tay”, “hơi ưỡn ngực” và “ngả người ra sau”, còn VnExpress không nhắc.
Hai nguồn không nói gì về số nhịp, hướng đi của vòng, cách một người lạ bước vào vòng hay trang phục. Vì thế bài này không dạy cách múa. Gợi ý của người viết, không phải lời trong nguồn, là nếu bạn được mời vào vòng xòe trong một chuyến đi, hãy quan sát vài nhịp, đi theo hướng dẫn của chủ nhà hoặc ban tổ chức tại chỗ, và hỏi trước khi quay phim hay chụp ảnh người múa.
Nhạc cụ và âm thanh đi kèm xòe
UNESCO viết điệu múa đi kèm nhiều nhạc cụ, gồm gourd lutes, mouth organs, drums, gongs, cymbals và reed flutes, và tiếng nhạc hòa với giọng hát cùng tiếng lách cách của đồ trang sức bạc đeo ở eo phụ nữ. VnExpress liệt kê nhạc cụ phục vụ múa xòe là tính tẩu, kèn loa, khèn bè, trống, chiêng, chũm chọe. Người viết đặt hai danh sách cạnh nhau, ghép theo nghĩa thông thường của từ và không có câu nào trong nguồn nối hai danh sách.
| UNESCO (tiếng Anh) | VnExpress (tiếng Việt) | Ghi chú của người viết |
|---|---|---|
| Gourd lutes | Tính tẩu | Cùng một nhóm đàn, theo cách ghép thông thường |
| Mouth organs | Khèn bè | Cùng nhóm khèn, theo cách ghép thông thường |
| Drums | Trống | Trùng nhau |
| Gongs | Chiêng | Trùng nhau |
| Cymbals | Chũm chọe | Trùng nhau |
| Reed flutes | Không có trong danh sách | Chỉ UNESCO nêu |
| Không có trong danh sách | Kèn loa | Chỉ VnExpress nêu |
Hai nguồn không hoàn toàn trùng nhau ở hai dòng cuối, nên người viết không khẳng định “sáo” của UNESCO hay “kèn loa” của VnExpress là cùng một thứ. Nếu bạn cần danh sách nhạc cụ chính xác cho một bài viết hay bài thuyết trình, hãy nêu rõ nguồn của từng tên.
UNESCO ghi danh xòe Thái khi nào: mốc tháng 12/2021
Hai nguồn cho phép dựng lại mốc ghi danh như sau. Phần ngày tháng đến từ VnExpress, còn năm và mã quyết định đến từ trang UNESCO.
| Mốc | Điều nguồn nói |
|---|---|
| 13–18/12 | Phiên họp lần thứ 16 của Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO diễn ra tại Paris, Pháp, theo hình thức trực tuyến (VnExpress) |
| 15/12 | VnExpress viết quyết định công nhận nghệ thuật xòe Thái được UNESCO đưa ra trong phiên họp này “hôm 15/12”; bài đăng cùng ngày |
| 2021 | Trang UNESCO ghi “Inscribed in 2021 (16.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity” |
| Mã quyết định | Trang UNESCO ghi “Inscription: 16.COM 8.b.48” và hồ sơ đề cử số 01575 |
Từ bảng này, câu trả lời gọn cho “UNESCO ghi danh xòe Thái khi nào” là phiên họp lần thứ 16 ngày 13–18/12/2021, với quyết định ghi danh vào Danh sách đại diện được VnExpress ghi vào ngày 15/12. Người viết dùng năm 2021 từ trang UNESCO kết hợp với ngày đăng bài của VnExpress để xác định năm của các ngày tháng này.
VnExpress còn cho biết tại kỳ họp, UNESCO thẩm định 48 hồ sơ ghi danh di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và sáu hồ sơ di sản cần được bảo vệ khẩn cấp. Về lý do ghi danh, bài dẫn UNESCO nêu hồ sơ xòe Thái đáp ứng đủ năm tiêu chí.
- Xòe Thái đi kèm âm nhạc của các nhạc cụ dân tộc.
- Việc ghi danh nâng cao nhận thức về giá trị và tầm quan trọng của những vũ đạo truyền thống.
- Cộng đồng người Thái có các biện pháp bảo vệ xòe.
- Hồ sơ đề cử thể hiện sự tham gia đông đảo của các cộng đồng, nhóm người và cá nhân liên quan.
- Các thành tố khác nhau của di sản xòe được đưa vào danh mục kiểm kê quốc gia.
Bài cũng cho biết ông Hoàng Đạo Cương, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cùng lãnh đạo bốn tỉnh Điện Biên, Lai Châu, Sơn La và Yên Bái tham dự cuộc họp tại trụ sở Bộ. Bài không nói vì sao bốn tỉnh này có mặt, và trang UNESCO phần người viết đọc không liệt kê tỉnh nào, nên người viết không suy ra hồ sơ gồm những địa phương nào. Cuối cùng, VnExpress nhắc trước xòe Thái, nhã nhạc cung đình Huế, quan họ Bắc Ninh, hát xoan ở Phú Thọ và đờn ca tài tử Nam Bộ từng được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Xòe trong các chuyến đi Tây Bắc: gợi ý của người viết
Hai nguồn không viết cho khách du lịch, nên mục này hoàn toàn là gợi ý của người viết. Xòe được UNESCO mô tả là thực hành của cộng đồng, gắn với nghi lễ, đám cưới và lễ hội làng. Nếu bạn gặp xòe trong một chuyến đi lên Mộc Châu, Mai Châu hay Điện Biên, có thể coi đó là một sinh hoạt văn hóa đang diễn ra chứ không phải một tiết mục chỉ để xem.
Một chi tiết trong bài VnExpress cho thấy xòe cũng xuất hiện ở quy mô rất lớn: chú thích ảnh ghi 5.000 người trình diễn sáu điệu xòe cổ, tạo hình bông hoa ban và ruộng bậc thang, trong đêm khai mạc lễ hội văn hóa, du lịch Mường Lò (Yên Bái) tháng 9/2019. Chú thích không nói điệu đó thuộc loại nào, nên người viết không phân loại.
Nếu bạn đang lên kế hoạch cho vùng này, các bài sau của site có thể giúp phần chuyến đi: bài Tết Độc lập ở Mộc Châu, người Mông xuống phố dịp 2/9, bài Mộc Châu tháng nào đẹp theo từng tháng, bài Hà Nội đi Mai Châu bằng xe máy, đi về trong ngày hay ngủ lại một đêm và bài Mai Châu vào cuối tuần, điều nên tìm hiểu trước để tôn trọng văn hóa địa phương. Người viết chỉ dẫn các bài này theo tiêu đề và không dựa vào chúng để nói thêm điều gì về xòe.
Danh sách kiểm tra khi đọc hoặc viết về xòe Thái
- Phân biệt “xòe” nói chung (hình thức múa) với “xòe Thái” được UNESCO ghi danh: trang UNESCO viết về nghệ thuật xòe của người Tai ở Tây Bắc Việt Nam.
- Khi nói “ba loại xòe”, nêu đủ xòe nghi lễ, xòe vòng và xòe trình diễn, và nhớ rằng xòe vòng là loại phổ biến nhất theo cả hai nguồn.
- Khi nói tên điệu như xòe khăn, xòe nón, xòe quạt, xòe sạp, xòe nhạc, xòe gậy, xòe hoa, đừng gán chúng cho xòe vòng: nguồn xếp chúng vào cách đặt tên theo đạo cụ của xòe nghi lễ và xòe trình diễn.
- Khi nêu mốc ghi danh, ghi cả năm 2021, phiên họp lần thứ 16 và khoảng ngày 13–18/12, kèm ngày 15/12 theo VnExpress.
- Nếu trích nhạc cụ, nêu rõ nguồn là UNESCO hay VnExpress vì hai danh sách không trùng hoàn toàn.
- Không thêm động tác, ý nghĩa hay giá trị nào không có trong nguồn; nếu thêm, ghi rõ đó là nhận xét riêng.
Nguồn tham khảo
- Art of Xòe dance of the Tai people in Viet Nam, UNESCO Intangible Cultural Heritage (hồ sơ số 01575; người viết đọc ngày 22/10/2026)
- Xòe Thái là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, VnExpress (đăng 15/12/2021; người viết đọc ngày 22/10/2026)
