Hát xoan Phú Thọ: hát thờ, quả cách, hát hội và mốc UNESCO ghi danh 2011, 2017

Hát xoan Phú Thọ là nghệ thuật trình diễn gồm hát, múa, đánh trống và gõ phách, gắn chặt với việc thờ cúng các vua Hùng, do bốn phường gìn giữ, và theo VnExpress gồm ba chặng chính là hát thờ, hát quả cách và hát hội. Về danh hiệu UNESCO có hai mốc: VnExpress cho biết hát xoan được đưa vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011, còn trang của UNESCO ghi hát xoan được ghi danh năm 2017 (kỳ họp 12.COM) vào Danh sách đại diện của nhân loại.

Bài gốc tổng hợp hai trang đọc ngày 22/10/2026: hồ sơ di sản của UNESCO bằng tiếng Anh và bài VnExpress đăng ngày 24/3/2024 kể về phường xoan Thét. Phần giải thích việc chuyển danh sách được đối chiếu bổ sung ngày 24/10/2026 với quyết định 12.COM 11.C và thông cáo ngày 8/12/2017 của UNESCO. Bài phân biệt thông tin từ nguồn chính thức với gợi ý riêng của người viết. Bài không đưa lịch biểu diễn, địa chỉ, giá vé hay cách đặt chỗ xem hát vì hai trang không có những thông tin đó, không trích lời bài hát hay mô tả điệu múa ngoài tên bài và điều bài báo nêu, và không bàn về thờ vua Hùng ngoài câu UNESCO đã viết.

Hát xoan Phú Thọ là gì theo UNESCO

Trang UNESCO mô tả hát xoan của tỉnh Phú Thọ như một nghệ thuật trình diễn gồm bốn thành phần: hát, múa, đánh trống và gõ phách. Trang viết rằng hát xoan gắn chặt với việc thờ cúng các vua Hùng, một tín ngưỡng bắt nguồn từ thờ cúng tổ tiên của người Việt. Trang cũng nhận xét rằng với tư cách một nghệ thuật trình diễn của cộng đồng, hát xoan nuôi dưỡng sự hiểu biết văn hóa, sự gắn kết cộng đồng và sự tôn trọng lẫn nhau.

Về cách truyền nghề, trang UNESCO viết rằng người đứng đầu và các nghệ nhân lớn tuổi truyền hát bằng miệng, kết hợp với bài hát được viết ra và các bản ghi âm, ghi hình. Các nghệ nhân giàu kinh nghiệm cũng dạy hát xoan cho thành viên các câu lạc bộ và cho giáo viên âm nhạc ở trường học; những giáo viên này lại truyền kiến thức cho thành viên câu lạc bộ và học sinh. Chi tiết này cho thấy theo UNESCO, việc gìn giữ hát xoan không chỉ nằm trong các phường mà còn mở rộng sang câu lạc bộ và trường học.

Trang UNESCO là trang tóm tắt bằng tiếng Anh và dùng tên “Phu Tho province” khi nói về nơi có di sản. Đây là tên theo cách trang ghi; bài này dùng “Phú Thọ” như trong tên chủ đề. Nếu bạn cần biết đơn vị hành chính hiện hành của một địa điểm cụ thể, hãy tra thêm, vì địa giới có thể đã thay đổi.

Bốn phường xoan và vai trò của trùm phường

Theo UNESCO, người thực hành hát xoan lập thành bốn phường (bản tiếng Anh dùng chữ guild), trong đó trùm phường nam và nữ giữ vai trò quan trọng nhất: họ gìn giữ các bài hát, chọn học trò, truyền phong cách hát và tiết mục, và tổ chức các buổi luyện tập. VnExpress giải thích trùm phường là người đứng đầu một phường hát xoan. Bài báo này gọi phường xoan Thét là một trong bốn cái nôi của xoan Phú Thọ, cùng với An Thái, Kim Đái và Phù Đức. Con số bốn khớp với bốn phường mà UNESCO nhắc, nhưng UNESCO không nêu tên, nên việc ghép tên với con số này là cách đọc của người viết.

Bài VnExpress mô tả phường Thét khá cụ thể. Phường hiện có khoảng hơn 80 người, trong đó 16 nghệ nhân được cấp bằng. Các thành viên chủ yếu làm ruộng, làm công nhân các nhà máy trong vùng hay ngành nghề khác, và tranh thủ thời gian để tham gia phường hát; bài mở đầu bằng hình ảnh nghệ nhân làm nghề lái taxi, cày ruộng, làm công nhân nhưng hễ trùm phường gọi là dừng việc đi hát. Bài cũng cho biết buổi biểu diễn là một trong những hoạt động quen thuộc của phường mỗi dịp lễ hội hay khi có khách từ xa tới. Đình Thét, nơi diễn ra buổi biểu diễn, là ngôi đình hàng trăm năm tuổi, thuộc xã Kim Đức, thành phố Việt Trì theo cách bài ghi năm 2024.

Trong buổi biểu diễn được kể lại, bài nhắc hai nhóm vai: sáu đào xoan mặc áo dài truyền thống, chít khăn mỏ quạ, và hai kép trống cũng mặc áo dài khăn đóng. Một kép được mô tả là đảm nhận gõ trống và dẫn cách cho các đào hát. Bài không giải thích “dẫn cách” nghĩa là gì, nên bài này chỉ trích lại cụm từ. Trước giờ diễn, các đào kép làm lễ bên trong đình.

Ba chặng chính của hát xoan: hát thờ, hát quả cách, hát hội

Theo VnExpress, dưới sự dẫn dắt của trùm phường, các nghệ nhân lần lượt giới thiệu một số bài tiêu biểu của Hát thờ, Hát quả cách và Hát hội, được bài gọi là ba chặng chính của môn nghệ thuật này. Mỗi chặng được bài minh họa bằng một bài hát.

Có ba điều nên lưu ý khi đọc bảng. Thứ nhất, chỉ VnExpress nêu ba chặng; trang UNESCO không chia như vậy nên bài này không gán cách chia đó cho UNESCO. Thứ hai, bài báo gọi là “chặng” nhưng không nói các chặng được hát theo thứ tự nào, kéo dài bao lâu hay mỗi chặng có bao nhiêu bài; mỗi chặng chỉ có một bài được nêu làm ví dụ. Thứ ba, trang UNESCO cho biết Viện Âm nhạc Việt Nam đã sưu tầm 31 bài xoan, nhưng không nói 31 bài ấy chia cho từng chặng thế nào, nên bạn không nên suy ra số bài của từng chặng.

Về cách biểu diễn, bài VnExpress viết rằng buổi hát không có nhạc đệm, chỉ có tiếng trống, lời hát và các điệu múa đơn giản nhưng làm rộn cả một góc sân đình. Các nghệ nhân cho biết đó chính là hình thái nguyên bản của hát xoan mà các thế hệ từ xa xưa truyền lại. Đó là lời của nghệ nhân được bài trích, người viết không có cách kiểm chứng. Cũng cần lưu ý: UNESCO liệt kê gõ phách là một phần của nghệ thuật này, còn trong buổi diễn được kể lại bài chỉ nhắc tiếng trống. Hai điều này không mâu thuẫn, vì bài báo chỉ mô tả một buổi diễn, nhưng điều đó nhắc rằng mô tả một buổi diễn không thay thế cho mô tả toàn bộ loại hình.

Hai mốc UNESCO: năm 2011 và năm 2017

Hai nguồn cho hai mốc khác nhau, và mỗi nguồn nói về một giai đoạn.

Hai mốc này là quá trình chuyển cùng một di sản từ Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp (2011) sang Danh sách đại diện của nhân loại (2017), không phải hai loại hình hát xoan khác nhau. Quyết định 12.COM 11.C của UNESCO nêu rõ lý do: nỗ lực của cộng đồng và cơ quan quản lý đã khôi phục đáng kể sức sống của hát xoan, đến mức không còn thuộc diện cần bảo vệ khẩn cấp. Theo số liệu tại thời điểm quyết định, bốn phường từ khoảng 100 người hát và nhạc công hoạt động không đều, hơn một nửa trên 60 tuổi (mốc 2009), lên gần 200 thành viên với tuổi trung bình khoảng 35; 62 người kế nhiệm đã được đào tạo để có thể truyền dạy. Những con số này là dữ liệu đánh giá năm 2017, không phải số người thực hành hiện nay. UNESCO vẫn lưu ý những rủi ro như xu hướng biểu diễn bị đồng nhất và người trẻ rời làng đi học, đi làm. Thông cáo UNESCO ngày 8/12/2017 xác nhận quyết định chuyển danh sách. Đây là giải thích của UNESCO, không phải suy đoán.

Để thấy sự khác nhau giữa hai loại danh sách, blog có bài về ca trù ở Hà Nội và vì sao UNESCO xếp vào diện bảo vệ khẩn cấp, một trường hợp thuộc danh sách khẩn cấp.

Các con số trong bài đo những thứ khác nhau nên không cộng lại được: 31 bài là số bài đã sưu tầm, bốn là số phường, 33 là số câu lạc bộ chuyên đề, hơn 80 người và 16 nghệ nhân có bằng là quy mô riêng của phường Thét. Con số 80 không phải là số người hát xoan của cả tỉnh.

Muốn nghe hát xoan: nguồn nói gì và không nói gì

Đây là phần nhiều người đọc quan tâm nhất, nhưng cũng là phần hai trang cho ít thông tin nhất. Bài VnExpress chỉ cho biết phường xoan Thét biểu diễn vào dịp lễ hội hoặc khi có khách từ xa tới. Hai trang không nêu lịch biểu diễn, địa chỉ, giá vé, cách đặt chỗ hay việc khách có được vào xem hay không. Buổi biểu diễn mà bài kể là một sự kiện cụ thể, ra mắt một dự án giới thiệu di sản âm nhạc hát xoan của một nhạc sĩ nghiên cứu âm nhạc dân gian, không phải một suất diễn thường xuyên dành cho khách.

Gợi ý của người viết, không phải của hai nguồn:

• Hỏi đơn vị quản lý văn hóa và du lịch địa phương. Nếu bạn muốn xem hát xoan, hãy liên hệ cơ quan văn hóa, thể thao và du lịch của tỉnh Phú Thọ hoặc ban quản lý khu di tích tại nơi bạn định đến để hỏi có buổi diễn nào mở cho khách không, vào ngày nào và theo hình thức nào.
• Tự kiểm tra thông tin ở kênh chính thức. Vì hai trang không có lịch, đừng dựa vào một lịch không rõ nguồn; hãy xem đơn vị tổ chức, ngày giờ, khách có được vào không, có thu phí không, có được chụp ảnh không.
• Đừng coi buổi diễn trong bài là lịch cố định. Các nghệ nhân trong bài có nghề riêng và tham gia khi trùm phường gọi, nên việc sắp xếp một buổi diễn cần được báo trước.
• Gắn với một chuyến đi lên Phú Thọ nếu phù hợp. Blog có bài về đền Hùng từ Hà Nội, quốc lộ 2 hay quốc lộ 32 cho xe máy và thứ tự thăm các đền trên núi Nghĩa Lĩnh. Bài đó nói về đường đi và các đền, không nói về hát xoan, nên việc xem hát xoan vẫn phải kiểm tra riêng.
• Cách tìm mùa hội và lịch. Nếu bạn muốn học cách tra lịch hội theo âm lịch và chọn thời điểm đi, bài về hội Gióng Phù Đổng và đền Sóc, mốc âm lịch và cách xem hội cho đúng mô tả cách đọc mốc âm lịch cho một lễ hội khác; đó là hội khác, không phải hát xoan.

Tóm lại, theo hai nguồn, hát xoan Phú Thọ là một nghệ thuật trình diễn gắn với thờ cúng các vua Hùng, do bốn phường gìn giữ qua truyền khẩu, tư liệu và ghi hình, với ba chặng hát thờ, hát quả cách, hát hội và hai mốc UNESCO năm 2011 và 2017. Lý do chuyển danh sách đã được bổ sung từ quyết định chính thức của UNESCO năm 2017; còn lịch diễn, địa điểm phục vụ khách và giá vé hiện hành vẫn phải kiểm tra riêng với đơn vị tổ chức.

Nguồn tham khảo

• UNESCO, trang di sản hát xoan của tỉnh Phú Thọ, ghi danh năm 2017 (12.COM), người viết đọc ngày 22/10/2026: trang hát xoan trên ich.unesco.org.
• VnExpress, bài về những người giữ điệu hát xoan làng Thét, đăng ngày 24/3/2024, người viết đọc ngày 22/10/2026: bài hát xoan làng Thét trên VnExpress.
• UNESCO, quyết định 12.COM 11.C (2017): căn cứ chuyển hát xoan khỏi Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp sang Danh sách đại diện, các số liệu khôi phục và rủi ro còn tồn tại (đối chiếu 24/10/2026).
• UNESCO, thông cáo ngày 8/12/2017: xác nhận quyết định chuyển danh sách và quá trình bảo vệ, truyền dạy di sản.