Chùa Bút Tháp ở Bắc Ninh, còn gọi là chùa Ninh Phúc, nằm sát bờ nam sông Đuống, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2013 và nổi tiếng với kiến trúc chủ yếu của thế kỷ XVII cùng bốn bảo vật quốc gia theo VnExpress: tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay, Cửu phẩm liên hoa, bộ tượng Tam thế và hương án. Hai nguồn đã đọc ghi khác nhau về năm công nhận bảo vật (hồ sơ di tích nêu 2011, VnExpress nêu đợt công bố đầu tiên năm 2012) và về tên đơn vị hành chính (xã Đình Tổ so với phường Trí Quả), nên bài đặt hai cách ghi cạnh nhau thay vì chọn một.
Bài này tổng hợp ba trang đọc lại ngày 20/10/2026: hồ sơ xếp hạng di tích chùa Bút Tháp trên trang của Cục Di sản văn hóa (dsvh.gov.vn), bài “Bốn bảo vật quốc gia trong ngôi chùa cổ ở Bắc Ninh” của VnExpress (18/02/2026) và cẩm nang du lịch Bắc Ninh của VnExpress (đăng 14/05/2022, sửa 05/01/2026) để lấy khoảng cách từ Hà Nội. Bài không nêu giá vé, giờ mở cửa hay nội quy tham quan vì các nguồn không có. Phần hành trình ở cuối bài là gợi ý của người viết, tách khỏi dữ kiện.
Chùa Bút Tháp ở Bắc Ninh: tên gọi, vị trí và hạng di tích
Hồ sơ di tích cho biết chùa còn có các tên gọi khác là chùa Ninh Phúc, Ninh Phúc tự, Ninh Phúc thiền tự và chùa Thiếu Lâm. Về địa danh, hai nguồn viết khác nhau:
- Hồ sơ di tích ghi chùa thuộc thôn Bút Tháp, xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.
- VnExpress (18/02/2026) ghi chùa thuộc thôn Bút Tháp, phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh.
Cả hai cùng ghi tên thôn Bút Tháp. Phần còn lại khác nhau, nhiều khả năng vì đơn vị hành chính đã đổi, nhưng các nguồn không giải thích điều đó và bài này không suy ra xã nào tương ứng với phường nào. Khi tra bản đồ, hãy tìm theo tên “chùa Bút Tháp”.
Về vị trí, hồ sơ viết chùa tọa lạc trên khu đất cao, rộng, bằng phẳng, sát bờ nam sông Đuống. Theo truyền tích của địa phương, chùa nằm trên thế đất tựa hình một bông sen lớn và có ý nghĩa về phong thủy; đó là truyền tích, không phải kết luận khoa học. VnExpress thêm chi tiết rằng chùa được ngăn cách với khu dân cư bằng những cánh đồng. Hồ sơ cho biết Thủ tướng Chính phủ xếp hạng chùa là di tích quốc gia đặc biệt năm 2013, và VnExpress cũng nêu năm 2013.
Lịch sử xây dựng: từ thời Trần đến đợt dựng lại thế kỷ XVII
Hai nguồn cùng nhắc chùa đã có từ thời Trần, nhưng nói với mức chắc chắn khác nhau:
| Mốc | Điều nguồn nêu | Nguồn |
|---|---|---|
| Thời Trần | Chùa được xây từ rất sớm; Thiền sư Huyền Quang cho tu sửa và trụ trì tại đây | Hồ sơ di tích |
| 1258–1278 | Địa chí Hà Bắc (1982) nêu chùa có từ thời vua Trần Thánh Tông, do thiền sư Huyền Quang làm trụ trì; thời gian xây dựng chính xác chưa xác định được | VnExpress |
| Khoảng 1642–1674 | Các quý tộc triều Lê cho dựng lại với quy mô “trăm gian” và mặt bằng kiểu “nội Công ngoại Quốc” | Hồ sơ di tích, VnExpress dẫn lại theo Cục Di sản văn hóa |
| Thế kỷ XVII | Về cơ bản kiến trúc hiện nay chủ yếu của thế kỷ này; các giai đoạn sau chỉ tu sửa nhỏ nhiều lần | Hồ sơ di tích, VnExpress |
Hồ sơ còn nhắc chùa từng là nơi trụ trì của Thiền sư Chuyết Chuyết, tổ thứ 34 của Thiền phái Lâm Tế. VnExpress viết theo sử liệu, thiền sư Huyền Quang từng cho xây một ngọn tháp đá cao 9 tầng, trang trí hình hoa sen, nhưng tháp đó nay không còn; trong khuôn viên có một số bảo tháp được các thế hệ sau phục dựng.
Bố cục và những hạng mục đáng xem theo hồ sơ di tích
Theo hồ sơ, các đơn nguyên của chùa dàn trải trên mặt bằng: tam quan, gác chuông, tiền đường, thiêu hương, thượng điện, Tích Thiện am, nhà trung, phủ thờ và hậu đường nằm trên trục chính, còn hai dãy hành lang dài bao lấy các công trình chính, tạo thành một khuôn viên tương đối khép kín. Bảng dưới đây gom những hạng mục dễ nhận ra, chỉ ghi điều hồ sơ viết.
| Hạng mục | Hồ sơ di tích mô tả |
|---|---|
| Tam quan | 3 gian, dài 9 m, rộng 5,25 m, mái ngói mũi; kiến trúc này được trùng tu vào thời Nguyễn |
| Gác chuông | Gỗ chồng diêm, 2 tầng 8 mái; chuông “Ninh Phúc tự chung” cao 152 cm, đường kính miệng 71 cm, quai là hai con rồng đấu lưng, có 4 núm đánh ghi tên bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông |
| Tiền đường | 5 gian 2 chái, dài 25 m, rộng 10,60 m; chạm khắc tập trung ở đầu bẩy hiên và ván bưng, mang phong cách thế kỷ XVII |
| Thiêu hương | Nối tiền đường với thượng điện; phía trước có bức đại tự “Đại hùng bảo điện” do vua ban, làm năm Nhâm Ngọ, niên hiệu Dương Hòa 8 (1642) |
| Thượng điện | 5 gian, dài 19 m, rộng 10,60 m; khung gỗ lim với 24 cột lớn; nền bó 4 lớp đá khối; hành lang bao quanh có lan can đá chạm các điển tích như “phượng vũ kỳ lân”, “song ngư hý nguyệt”, “tam dương triều nguyệt” |
| Tích Thiện am | Được hồ sơ gọi là kiến trúc đặc biệt nhất của chùa; kiểu chồng diêm với ba tầng mái, tầng 1 có 5 gian, tầng 2 còn 3 gian, tầng 3 còn 1 gian; theo kết cấu và hoa văn, dựng vào thế kỷ XVIII và tu sửa vào thế kỷ XIX; gian giữa đặt Cối kinh “Cửu phẩm liên hoa” |
| Hậu đường | 13 gian bằng gỗ; 7 gian thờ Mẫu, 3 gian bên phải và 3 gian bên trái là tăng phòng |
| Hai dãy hành lang | Mỗi dãy 26 gian, dài 70 m, rộng 4 m, nối từ tiền đường đến hậu đường; đầu mỗi dãy có một nhà bia |
| Tòa Tổ đệ Nhất | 5 gian, thờ Thiền sư Chuyết Chuyết; phía sau có tháp Báo Nghiêm, phía trước là giếng đá |
Ngoài ra, hồ sơ nhắc hệ thống tháp trong khuôn viên gồm tháp Tôn Đức, tháp Tâm Hoa, tháp Ni Châu và tháp Mộ. Về hiện vật, chùa còn lưu giữ hàng trăm hiện vật có niên đại từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX, trong đó có gần 100 pho tượng. Các hiện vật thế kỷ XVII được hồ sơ kể đến gồm sập thờ, nhang án, hoành phi, câu đối, tháp cửu phẩm và hệ thống tượng, nổi bật là pho tượng “Phật bà Nghìn tay Nghìn mắt”.
Bốn bảo vật quốc gia theo VnExpress
VnExpress viết rằng trong chùa hiện có bốn bảo vật quốc gia, và bài của họ mô tả lần lượt bốn bảo vật dưới đây. Phần số đo và mô tả là của báo; bài này chỉ tóm lại.
| Bảo vật | Điều VnExpress nêu |
|---|---|
| Tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay (Thiên thủ thiên nhãn) | Gỗ phủ sơn son thếp vàng, tạo tác năm 1656; cao 370 cm, rộng 210 cm, dày 115 cm; cánh tay xa nhất rộng 200 cm; chia bốn phần gồm tượng, đài sen, bệ và vành cánh tay phụ phía sau; có 42 tay lớn và 958 tay nhỏ; hai tay chắp trước ngực kiểu liên hoa hợp chưởng, hai tay đặt trên đùi với ngón tay đan chéo, từ lưng, sườn và vai tỏa ra 19 đôi tay ở các tư thế ban phép, ấn quyết |
| Cửu phẩm liên hoa (cối kinh) | Chế tác cuối thế kỷ 17 đầu thế kỷ 18, đặt trong Tích Thiện am; hình bát giác, cao 7,8 m, 9 tầng, 8 mặt theo kiểu tòa sen, thể hiện 9 kiếp tu của đức Thích Ca Mâu Ni; tạc hàng trăm tượng Phật, hoa lá, chim muông với chủ đề khuyến thiện trừ ác |
| Bộ tượng Tam thế Phật | Gồm Phật quá khứ Ca Diếp, Phật hiện tại Thích Ca Mâu Ni và Phật vị lai Di Lặc, được công nhận bảo vật quốc gia năm 2020; đại diện phong cách tạo hình thời Lê Trung Hưng với mắt không nổi khối, khuôn mặt đầy đặn, môi dày, đỉnh đầu có xu hướng phẳng, khác với tượng tam thế thời Mạc |
| Hương án (bàn thờ) | Được giới khảo cổ đánh giá độc đáo; các ô hộc vuông trang trí rồng cuộn trong lá đề; mỗi chân trụ có một hình rồng ngóc đầu ngậm ngọc báu, chân hương án còn có đồ án hổ phù |
Bản bài báo mà người viết đọc không ghi rõ năm công nhận của Cửu phẩm liên hoa và hương án, nên bài này không nêu năm cho hai bảo vật đó. Hồ sơ di tích gọi pho tượng Quan Âm là tác phẩm kiệt xuất của nghệ thuật điêu khắc thế kỷ XVII còn được bảo lưu đến ngày nay. VnExpress mô tả kiến trúc điêu khắc của chùa đạt trình độ cao, với kỹ thuật chạm bong và chạm lộng tạo chiều sâu và cảm giác chuyển động.
Hai nguồn lệch nhau ở đâu và cách đọc
| Điểm | Hồ sơ di tích | VnExpress |
|---|---|---|
| Năm công nhận tượng Quan Âm là bảo vật quốc gia | Năm 2011 | Đợt công bố đầu tiên năm 2012 |
| Đơn vị hành chính | Xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành | Phường Trí Quả |
| Niên đại tượng Quan Âm | Tác phẩm điêu khắc thế kỷ XVII | Tạo tác năm 1656 |
| Niên đại thời xây chùa | Từ rất sớm, dưới thời Trần | Chưa xác định chính xác; Địa chí Hà Bắc (1982) nêu thời Trần Thánh Tông |
| Cửu phẩm liên hoa | Hồ sơ xếp tháp cửu phẩm trong các hiện vật thế kỷ XVII | Chế tác cuối thế kỷ 17 đầu thế kỷ 18 |
Với năm 2011 và 2012, bài không xác định được năm nào chính xác. Hai trang có thể đang tính theo hai mốc khác nhau, chẳng hạn ngày ký và ngày công bố, nhưng không trang nào nói vậy, nên đó chỉ là cách hiểu của người viết. Nếu cần một con số chắc để trích dẫn, hãy tìm văn bản công nhận bảo vật quốc gia hoặc danh mục bảo vật trên trang của Cục Di sản văn hóa. Các niên đại khác trong bảng không mâu thuẫn rõ ràng: cùng một thế kỷ hoặc hai mốc kề nhau, chỉ khác độ chi tiết.
Chùa Bút Tháp trong chuyến đi Bắc Ninh: khoảng cách và gợi ý của người viết
VnExpress viết Bắc Ninh cách Hà Nội gần 40 km, thời gian di chuyển khoảng một tiếng, và có thể đi bằng xe máy, ô tô riêng, taxi hoặc xe buýt. Đó là khoảng cách tới Bắc Ninh nói chung; các nguồn không nêu quãng đường riêng tới chùa Bút Tháp, nên hãy tra bản đồ trước khi đi. Cũng cẩm nang này ghi chùa Dâu thuộc xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành, và làng tranh Đông Hồ cũng thuộc huyện Thuận Thành. Theo cách ghi cũ của các nguồn, chùa Bút Tháp, chùa Dâu và làng tranh Đông Hồ vì vậy cùng một huyện, và đơn vị hành chính hiện nay có thể đã khác.
Các gợi ý dưới đây là của người viết, không phải lời của nguồn nào:
- Dành khoảng nửa ngày nếu chỉ thăm chùa Bút Tháp, vì chùa gồm nhiều hạng mục dàn trải và hai dãy hành lang dài 70 m, rồi để thêm thời gian nếu muốn ghé điểm khác trong cùng khu vực.
- Nếu muốn nối thêm điểm trong chuyến, bài chùa Dâu ở Bắc Ninh, thành Luy Lâu, tháp Hòa Phong, tượng Tứ Pháp và hội Dâu mùng 8 tháng Tư và bài hội Lim ở Bắc Ninh từ Hà Nội, hội 12-13 tháng Giêng và cách đi tránh giờ đông nói về hai điểm khác của tỉnh. Hãy xem trên bản đồ khoảng cách thật giữa các nơi trước khi xếp lịch.
- Giờ mở cửa, giá vé và nội quy tham quan không có trong các nguồn đã đọc. Hãy hỏi ban quản lý chùa hoặc xem thông báo chính thức trước khi đi.
Điều các nguồn chưa nêu về chùa Bút Tháp
Để tránh đọc quá những gì nguồn có, đây là các điểm ba trang đã đọc để trống:
- Giờ mở cửa, giá vé, nội quy tham quan và việc chụp ảnh trong chùa.
- Quãng đường từ trung tâm Hà Nội tới chùa và cách đi trong khu vực.
- Ngày hội hoặc ngày lễ lớn của chùa.
- Các bảo vật có được cho lại gần hay chỉ xem từ xa, và hiện đang đặt ở tòa nào ngoài Cửu phẩm liên hoa trong Tích Thiện am.
- Năm công nhận của Cửu phẩm liên hoa và hương án.
Số đo, niên đại và tên đơn vị hành chính có thể được các nguồn cập nhật hoặc sửa. Hãy đọc lại các trang ở cuối bài khi cần một con số chính xác.
Nguồn tham khảo
- Cục Di sản văn hóa, hồ sơ “Di tích kiến trúc nghệ thuật chùa Bút Tháp (huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh)”, trang không ghi năm lập hồ sơ, đọc ngày 20/10/2026.
- VnExpress, “Bốn bảo vật quốc gia trong ngôi chùa cổ ở Bắc Ninh”, đăng 18/02/2026, đọc ngày 20/10/2026.
- VnExpress, “Cẩm nang Du lịch BẮC NINH 2026 từ A-Z: Top 7 điểm đến phải trải nghiệm”, đăng 14/05/2022, sửa 05/01/2026, đọc ngày 20/10/2026.