Tranh Đông Hồ ở Bắc Ninh: UNESCO ghi danh 9/12/2025, cách in năm màu trên giấy dó và hiện trạng nghề

Tranh Đông Hồ ở Bắc Ninh là nghề in tranh dân gian bằng ván gỗ khắc, được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp ngày 9/12/2025 tại kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 ở New Delhi, theo Thanh Niên là di sản thứ 17 của Việt Nam được UNESCO ghi danh. Tranh được in úp ván với năm màu cơ bản làm từ nguyên liệu tự nhiên trên giấy dó phủ hồ điệp, màu đỏ in trước rồi đến xanh, vàng, trắng và ván nét đen in sau cùng. Còn lý do cần bảo vệ khẩn cấp là nghề chỉ còn một số ít gia đình theo, nên đây là tin về một nghề đang cần được giữ, không phải thông tin về một điểm tham quan có lịch mở cửa.

Bài này tổng hợp năm nguồn được đọc lại ngày 20/10/2026: bài của Thanh Niên đăng 09/12/2025, trang ghi danh của UNESCO bằng tiếng Anh (phần dịch là của người viết), hồ sơ di sản quốc gia “Tranh dân gian Đông Hồ” trên trang của Cục Di sản văn hóa, trang của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về lễ đón nhận bằng UNESCO (28/03/2026) và bài của Báo Văn hóa về đoàn tàu 5 Cửa Ô (17/02/2026). Bài không nêu giá tranh, nơi bán, giờ mở cửa hay chương trình trải nghiệm tại làng vì các nguồn không có, và những con số cũ trong hồ sơ được ghi rõ là số cũ.

UNESCO ghi danh tranh Đông Hồ ngày 9/12/2025: điều Thanh Niên và UNESCO nói

Thanh Niên đưa tin UNESCO thông qua việc ghi danh nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào hồi 14 giờ 38 ngày 9/12 giờ địa phương, khoảng 16 giờ 8 giờ Hà Nội, tại New Delhi, Ấn Độ. Di sản được ghi danh tại kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, và là di sản thứ 17 của Việt Nam được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO.

Theo cách Thanh Niên tóm tắt, Ủy ban cho rằng hồ sơ đáp ứng năm tiêu chí ghi danh. Danh sách này dành cho di sản cần bảo vệ khẩn cấp, nên các tiêu chí vừa nhắc đến nguy cơ vừa nhắc đến kế hoạch bảo vệ:

Ủy ban cũng khuyến khích Việt Nam xem xét đưa di sản này vào hệ thống giáo dục, cả chính quy lẫn phi chính quy, để thế hệ trẻ hiểu và trân trọng việc bảo vệ di sản.

Sau đó, theo trang của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đăng ngày 28/03/2026, tối 27/3 tại Quảng trường 3/2, phường Bắc Giang, Tỉnh ủy, HĐND, UBND và Ủy ban MTTQ tỉnh Bắc Ninh tổ chức Lễ đón nhận Bằng của UNESCO ghi danh nghề làm tranh dân gian Đông Hồ; buổi lễ cũng công bố quần thể Yên Tử, Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới và khai mạc Festival “Về miền di sản Bắc Ninh 2026”. Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh phát biểu rằng nếu dân ca quan họ là biểu tượng cho tâm hồn, cốt cách người Kinh Bắc thì tranh dân gian Đông Hồ là di sản độc đáo, kết tinh trí tuệ và tư duy thẩm mỹ thuần Việt. Phần nghe quan họ ở Bắc Ninh đã có trong bài hội Lim ở Bắc Ninh từ Hà Nội, hội 12-13 tháng Giêng và cách đi tránh giờ đông.

Nghề ở đâu và bao nhiêu tuổi: địa danh theo hồ sơ mới và hồ sơ cũ

Hai nguồn gọi nơi làm nghề bằng hai tên:

• Thanh Niên, theo hồ sơ di sản, ghi nghề ở khu phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, ra đời cách đây khoảng 500 năm.
• Hồ sơ di sản quốc gia của Cục Di sản văn hóa ghi tranh Đông Hồ do cộng đồng dân làng Đông Hồ, xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh sáng tạo và phát triển từ mấy trăm năm qua.

Hai cách nói về tuổi nghề, khoảng 500 năm và mấy trăm năm, không mâu thuẫn. Còn tên đơn vị hành chính thì khác nhau, nhiều khả năng vì địa giới đã đổi, nhưng các nguồn không giải thích và bài này không suy ra khu phố Đông Khê tương ứng với phần nào của làng cũ. Nếu muốn tìm đường tới nơi làm nghề, hãy tìm theo tên “làng tranh Đông Hồ” và kiểm tra lại trên bản đồ.

Cách làm một bức tranh Đông Hồ: ván gỗ thị, màu tự nhiên và thứ tự in năm màu

Cả UNESCO lẫn Thanh Niên đều nói các công đoạn sáng tác mẫu, khắc ván, làm màu và in tranh đều làm bằng tay. Gộp các nguồn, quy trình gồm các bước sau:

1. Vẽ mẫu. Nghệ nhân dùng bút lông và mực Nho vẽ mẫu lên giấy bản mỏng, phẳng để người thợ khắc đục ván theo mẫu. Hồ sơ quốc gia lưu ý mẫu tranh thường là kết quả chung của cả làng qua nhiều thế hệ; vì thế có mẫu nhiều dị bản và nhiều mẫu cổ chưa xác định được người sáng tạo.
2. Khắc ván. Có hai loại ván là ván in nét và ván in màu. Ván in nét thường làm từ gỗ thị hoặc gỗ thừng mực; theo hồ sơ, gỗ thị có thớ đa chiều, vừa mềm dễ khắc vừa dai nên cho nét gọn, mảnh. Dụng cụ là những mũi đục bằng thép cứng gọi là bộ ve, mỗi bộ khoảng 30 đến 40 chiếc. Ngoài bản nét đen, tranh có bao nhiêu màu thì cần bấy nhiêu bản gỗ in màu.
3. Làm màu từ nguyên liệu tự nhiên. Thanh Niên, theo hồ sơ di sản, ghi xanh từ lá chàm, đỏ từ sỏi son, vàng từ hoa hòe và quả dành dành, trắng từ bột sò điệp phong hóa, đen từ tro lá tre và rơm nếp. Hồ sơ quốc gia ghi vàng từ hoa hòe, đỏ từ hoa hiên, trắng từ bột vỏ sò điệp, đen từ than lá tre. Hai nguồn khác nhau ở màu đỏ, sỏi son hay hoa hiên, nên bài không chọn một.
4. Giấy. Giấy dó phủ hồ điệp theo Thanh Niên; hồ sơ quốc gia ghi giấy dó truyền thống có quét điệp; UNESCO ghi giấy đặc biệt phủ bột sò điệp (bài dịch từ tiếng Anh).
5. In. Tranh được in úp ván với 5 màu cơ bản, màu đỏ in trước, tiếp theo là xanh, vàng, trắng, và ván nét đen in cuối cùng để hoàn thiện. Hồ sơ quốc gia mô tả thêm: người in chuẩn bị một tập giấy khoảng 100 đến 200 tờ, nhúng thét làm bằng lá thông vào chậu màu rồi quét lên mặt bìa, dập tấm ván xuống mặt bìa đã phết màu cho màu thấm đều lên ván, đặt ván lên tờ giấy, ấn mạnh, lật lên, dùng xơ mướp xoa mặt sau tờ giấy rồi gỡ tranh ra phơi ở nơi thoáng mát. Tranh khô rồi mới in màu tiếp theo.

Không phải bức tranh nào cũng được in đủ màu bằng ván. Hồ sơ quốc gia nói trước kia chỉ nghệ nhân sáng tác mẫu mới vẽ tranh bằng tay, còn ngày nay có thêm cách tô màu, vờn màu lên tranh đã in ván nét trước, theo lối vẽ tranh Hàng Trống, và cách vẽ tranh trên giấy trắng hoặc giấy màu bồi. Về dòng tranh Hàng Trống ở Hà Nội và điểm khác với Đông Hồ về nội dung, xem bài tranh dân gian Hàng Trống, in khắc gỗ, khác tranh Đông Hồ ở nội dung và vì sao nghề ít người biết.

Các loại tranh theo hồ sơ quốc gia và dịp treo tranh

Hồ sơ quốc gia chia tranh Đông Hồ thành 7 loại chính theo nội dung chủ đề: tranh thờ, tranh chúc tụng, tranh lịch sử, tranh truyện, tranh phương ngôn, tranh cảnh vật và tranh phản ánh sinh hoạt. Thanh Niên, theo hồ sơ di sản mà báo dẫn, nêu năm nhóm chủ đề là tranh thờ, chúc tụng, lịch sử, sinh hoạt và phong cảnh, còn UNESCO nêu các chủ đề thờ cúng, lịch sử, đời sống và phong cảnh. Ba cách liệt kê này chồng lên nhau và không mâu thuẫn; chúng chỉ nhóm khác nhau.

Về dịp sử dụng, Thanh Niên viết tranh gắn với tập tục treo tranh vào Tết Nguyên đán và Tết Trung thu, thờ cúng tổ tiên và thờ thần. Về thẩm mỹ, hồ sơ quốc gia nhận xét tranh có tính biểu trưng, trang trí nhưng vẫn mộc mạc, dễ hiểu, với đường nét tiết giản và những mảng màu dẹt đều, màu tự nhiên của cỏ cây, hoa lá trên nền giấy dó quét điệp óng ánh. Đó là nhận xét của hồ sơ, không phải kết quả đo của bài này.

Vì sao cần bảo vệ khẩn cấp: hiện trạng nghề và con số cũ

Các nguồn mô tả hiện trạng nghề ở các mức chi tiết và các thời điểm khác nhau:

Hồ sơ quốc gia còn ghi lại đánh giá của một số họa sĩ rằng tranh Đông Hồ không còn hồn nhiên, chất phác như xưa mà đang dần bị thương mại hóa: người ta trộn màu trắng vào điệp để tiết kiệm nên giấy mất độ óng ánh, dùng màu công nghiệp cho rẻ và tiện, bản khắc mới thường thô và sơ sài, và một số bản khắc bị đục bỏ phần chữ Hán hoặc chữ Nôm. Đó là nhận xét trong hồ sơ không ghi năm, chưa chắc phản ánh mọi cơ sở hay mọi bức tranh hiện nay.

Về hướng bảo vệ, trang của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nêu tỉnh Bắc Ninh xác định tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ cộng đồng thực hành nghề và nghệ nhân, đẩy mạnh đào tạo và trao truyền nghề, đưa giáo dục di sản vào trường học, kiểm kê, số hóa và nghiên cứu di sản, tăng cường quảng bá và đa dạng hóa sản phẩm gắn với mở rộng thị trường, đồng thời phấn đấu đưa di sản vào Danh sách đại diện của nhân loại. Đây là định hướng nêu tại buổi lễ tối 27/03/2026, chưa phải kết quả đã đạt.

Muốn xem tận nơi: điều nguồn nói và gợi ý của người viết

Năm nguồn đã đọc không nêu giờ mở cửa, xưởng nào đón khách, giá tranh hay chương trình trải nghiệm tại làng, nên bài này không đưa thông tin đó. Chi tiết duy nhất về trải nghiệm làm tranh là của Báo Văn hóa: chương trình “Chở mùa Xuân về” của đoàn tàu du lịch Hà Nội 5 Cửa Ô, vận hành từ 17/02 đến 08/03/2026, ghi trong vé đã gồm di chuyển khứ hồi Hà Nội và Bắc Ninh, tham quan Đền Đô cùng hướng dẫn viên, trải nghiệm văn hóa Kinh Bắc như nghe quan họ, làm tranh Đông Hồ, thưởng thức bánh phu thê và các hoạt động nghệ thuật trên tàu. Đó là chương trình Tết 2026, đã kết thúc; bài báo viết mô hình này được định hướng thành sản phẩm thường niên mỗi dịp đầu năm. Lịch, giá và cách đi của chuyến tàu đã có trong bài tàu 5 Cửa Ô đi Đền Đô, hành trình 3,5 giờ và so với đi xe máy.

Các gợi ý dưới đây là của người viết, không phải lời của nguồn nào:

1. Vì chỉ còn một số ít gia đình làm nghề, hãy liên hệ chính quyền địa phương, ban quản lý du lịch hoặc đơn vị tổ chức tour trước thay vì đến mà không hẹn.
2. Nếu định mua tranh, hãy hỏi người bán tranh được in ván hay tô tay, dùng màu tự nhiên hay màu công nghiệp, vì hồ sơ quốc gia nhắc đến cả cách tô tay lẫn nhận xét về màu công nghiệp bên cạnh cách in ván truyền thống. Bài không đánh giá cơ sở hay giá tranh nào.
3. Nếu bạn quan tâm các nghề thủ công khác quanh Hà Nội, bài nón lá làng Chuông ở Thanh Oai, nghề làm nón 16 vành và phiên chợ nón họp ngày nào là một điểm so sánh về nghề làng.

Điều các nguồn chưa nêu về tranh Đông Hồ

Để tránh đọc quá những gì nguồn có, đây là các điểm năm trang đã đọc để trống:

• Giờ mở cửa, giá vé hay chương trình trải nghiệm thường xuyên tại làng.
• Số nghệ nhân và số gia đình còn làm nghề vào năm 2026; số 3 nghệ nhân và 20 người thực hành là số cũ.
• Khu phố Đông Khê tương ứng chính xác với phần nào của làng Đông Hồ cũ.
• Vì sao hồ sơ quốc gia chia 7 loại tranh còn Thanh Niên nêu 5 nhóm chủ đề.
• Giá tranh và nơi bán, vì các nguồn không bàn tới.

Thông tin về nghề, về lễ đón nhận bằng và về kế hoạch bảo vệ có thể thay đổi. Hãy xem các nguồn ở cuối bài và thông báo mới nhất của địa phương trước khi lên kế hoạch.

Nguồn tham khảo

• Thanh Niên, “UNESCO ghi danh nghề làm tranh dân gian Đông Hồ”, đăng 09/12/2025, đọc ngày 20/10/2026.
• UNESCO, “Craft of making Đông Hồ Folk woodblock printings”, trang tiếng Anh, đọc ngày 20/10/2026.
• Cục Di sản văn hóa, hồ sơ “Tranh dân gian Đông Hồ” trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trang không ghi năm lập hồ sơ, đọc ngày 20/10/2026.
• Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, “Đón nhận Bằng của UNESCO ghi danh Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ và công bố Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn – Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới”, đăng 28/03/2026, đọc ngày 20/10/2026.
• Báo Văn hóa, “Đoàn tàu ‘Chở mùa Xuân về’ mở hành trình di sản Thăng Long – Kinh Bắc”, đăng 17/02/2026, đọc ngày 20/10/2026.