Tranh dân gian Hàng Trống là dòng tranh được làm ra ở các phố Hàng Trống, Hàng Nón… của Hà Nội xưa, theo nguồn đã đọc phục vụ tín ngưỡng, trang trí nơi thờ tự và thú chơi tranh dịp Tết. Điểm khác với tranh Đông Hồ mà nguồn nêu nằm ở nội dung: Đông Hồ thường thể hiện triết lý, ngụ ngôn và thông điệp đạo đức. Bài viết đối chiếu ba bài báo: Tuổi Trẻ ngày 24/1/2014 (đăng thông tin của UBND TP Hà Nội), Thanh Niên ngày 29/1/2024 và Thanh Niên ngày 18/3/2024; cả ba trang được đọc ngày 19/10/2026. Các mốc thời gian dưới đây là mốc tại ngày bài báo đăng, không phải lịch hiện hành, và bài không nêu giá tranh, nơi bán hay cơ sở sản xuất nào.
Nếu bạn mới nghe tên dòng tranh này, ba câu hỏi tự nhiên nhất là tranh Hàng Trống là gì, có giống tranh Đông Hồ không và hiện nay xem ở đâu. Các phần dưới đây trả lời lần lượt, tách phần “nguồn nói” khỏi phần “gợi ý của bài viết”, đồng thời nói rõ những điều ba bài báo không cho biết.
Tranh Hàng Trống là gì: dòng tranh của các phố Hà Nội xưa
Bản tin do Tuổi Trẻ đăng ngày 24/1/2014, ghi nguồn UBND TP Hà Nội, mô tả tranh Hàng Trống là một dòng tranh dân gian sản xuất tại các phố Hàng Trống, Hàng Nón… của Hà Nội xưa. Dấu ba chấm trong bản tin có thể hiểu là danh sách phố chưa được kể hết, nên bài viết không tự thêm tên phố nào khác. Từ cách mô tả đó, bài viết nhận định rằng cái tên “Hàng Trống” trước hết gắn với nơi làm tranh; đây là cách đọc của bài viết, còn bản tin không giải thích nguồn gốc tên gọi.
Bài Thanh Niên ngày 18/3/2024 ghi lại cách những người trong cuộc nhìn dòng tranh này. Phát biểu tại triển lãm Tranh truyện Hàng Trống, họa sĩ, nhà nghiên cứu Phan Ngọc Khuê, người từng nhiều năm công tác tại Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam và Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, xếp tranh Hàng Trống vào số những dòng tranh dân gian độc đáo, in đậm dấu ấn văn hiến của Thăng Long – Hà Nội. Trong lễ khai mạc triển lãm, bà Nguyễn Thị Tuyết, Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, cho rằng với người Hà Nội xưa, tranh dân gian Hàng Trống vừa là một “món ăn tinh thần” không thể thiếu, vừa là một thú chơi tao nhã.
Hai lời nhận xét trên là đánh giá văn hóa của người phát biểu tại sự kiện, không phải mô tả kỹ thuật hay mốc lịch sử. Ông Khuê còn nói tranh Hàng Trống đã có lịch sử hàng trăm năm, nhưng bài báo không nêu thế kỷ ra đời của dòng tranh. Mốc từ thế kỷ 19 đến trước năm 1945 trong bài chỉ là ước đoán của ông cho các bộ tranh truyện được trưng bày, vì vậy bài viết này cũng không khẳng định dòng tranh dân gian Hàng Trống xuất hiện vào thời điểm nào.
Hai nội dung chính: tín ngưỡng, trang trí và thú chơi tranh Tết
Cũng theo bản tin Tuổi Trẻ ngày 24/1/2014, tranh Hàng Trống có hai nội dung chủ yếu. Nội dung thứ nhất phục vụ đời sống tín ngưỡng, tâm linh và việc trang trí những nơi thờ tự như đền, đình, chùa, miếu, phủ, điện thờ. Nội dung thứ hai gắn với phong tục chơi tranh cổ truyền, đặc biệt trong những ngày Tết Nguyên đán.
| Nội dung | Điều bản tin nói | Điều bản tin không nói |
|---|---|---|
| Tín ngưỡng, tâm linh, trang trí | Tranh dùng ở các đền, đình, chùa, miếu, phủ, điện thờ | Hiện còn tranh ở nơi nào, treo ra sao |
| Phong tục chơi tranh cổ truyền | Gắn với dịp Tết Nguyên đán | Đề tài cụ thể của tranh Tết, giá tranh, nơi bán |
Bài Thanh Niên ngày 29/1/2024 bổ sung một chi tiết khớp với nội dung thứ nhất: đình Nam Hương, nơi diễn ra triển lãm họa kim sa, được mô tả là nơi cộng đồng thực hành tín ngưỡng, một không gian gắn với tranh dân gian Hàng Trống. Còn lời của Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam về “thú chơi tao nhã” của người Hà Nội xưa gần với tinh thần “chơi tranh” ở nội dung thứ hai, dù bài báo không nói rõ hai điều đó là một. Bài viết nhận định rằng dòng tranh này vừa mang vai trò tinh thần trong không gian thờ tự, vừa mang vai trò thưởng thức vào dịp đầu năm; đó là cách tóm tắt của bài viết dựa trên các nguồn, không phải kết luận nghiên cứu.
Các nguồn đã đọc không giải thích nghi thức, ý nghĩa tâm linh hay đề tài của từng bức tranh thờ, cũng không cho biết tranh Tết thường vẽ gì. Vì vậy bài viết dừng ở mức phân loại theo công dụng mà bản tin nêu và không suy đoán thêm.
Tranh Hàng Trống và Đông Hồ khác nhau ở nội dung thế nào
Trong ba nguồn, chỉ bản tin Tuổi Trẻ ngày 24/1/2014 đặt hai dòng tranh cạnh nhau. Theo thông tin do Ban quản lý phố cổ Hà Nội đưa ra, hoạt động giới thiệu và trình diễn cả hai dòng tranh Đông Hồ và Hàng Trống sẽ diễn ra tại ngôi nhà di sản số 87 phố Mã Mây, kéo dài từ 24/1 đến 16/2/2014. Sau đó bản tin mô tả ngắn từng dòng. Với tranh Đông Hồ, nội dung thường truyền tải một triết lý, hoặc một câu chuyện ngụ ngôn hàm chứa triết lý, hoặc một thông điệp sâu sắc về đạo đức, luân lý và tín ngưỡng. Bản tin khép lại bằng nhận định rằng hai dòng tranh này đều tiêu biểu cho văn hóa truyền thống của dân tộc.
| Tiêu chí | Tranh Hàng Trống | Tranh Đông Hồ |
|---|---|---|
| Bản tin mô tả theo hướng nào | Tranh dùng vào việc gì | Tranh thể hiện điều gì |
| Nội dung nêu trong bản tin | Tín ngưỡng, tâm linh, trang trí nơi thờ tự; phong tục chơi tranh cổ truyền, nhất là dịp Tết | Triết lý hoặc truyện ngụ ngôn mang tính triết lý; thông điệp về đạo đức, luân lý, tín ngưỡng |
| Nơi sản xuất | Các phố Hàng Trống, Hàng Nón… của Hà Nội xưa | Bản tin không nêu |
| Chất liệu, quy trình, niên đại | Không có trong bản tin này (kỹ thuật in khắc gỗ được nhắc ở bài Thanh Niên 18/3/2024) | Không có trong bản tin này |
Cách đọc của bài viết: hai mô tả này không đối xứng. Với Hàng Trống, bản tin nói tranh dùng vào việc gì; với Đông Hồ, bản tin nói tranh muốn nhắn gửi điều gì. Cụm “tín ngưỡng” còn xuất hiện ở cả hai phía, nên không thể rút ra một ranh giới gọn kiểu “Hàng Trống dành cho thờ cúng, Đông Hồ dành cho đạo lý”. Điều bản tin cho phép nói chỉ là hai dòng tranh được mô tả với trọng tâm nội dung khác nhau.
Bài viết cũng cố ý không so sánh chất liệu, màu sắc, quy trình làm tranh, nơi sản xuất của Đông Hồ hay niên đại của hai dòng, vì bản tin không đề cập các điểm đó. Nếu cần so sánh chuyên sâu, bạn nên đọc tài liệu của bảo tàng hoặc nhà nghiên cứu mỹ thuật dân gian, hoặc hỏi người phụ trách triển lãm.
Khi đứng trước một bức tranh dân gian trong triển lãm, bạn có thể bắt đầu bằng hai câu hỏi đơn giản: tranh này dùng vào việc gì, và nó muốn nhắn nhủ điều gì? Đó chỉ là gợi ý của bài viết để đọc chú thích tranh, không phải tiêu chí phân loại chính thức. Hoạt động năm 2014 do Ban quản lý phố cổ Hà Nội thông báo diễn ra trên phố Mã Mây; nếu chuyến đi của bạn có một buổi đi bộ quanh khu phố cổ, bài gợi ý địa điểm, món ngon và lịch trình đi bộ ở phố cổ Hà Nội giúp bạn hình dung tuyến đi. Đó là bài giới thiệu phố cổ nói chung, không phải bài về tranh dân gian.
Các loại tranh và kỹ thuật theo Thanh Niên ngày 18/3/2024
Bài “40 bức tranh Hàng Trống ‘kể chuyện'” của tác giả Bách Nhật trên Thanh Niên, đăng ngày 18/3/2024, đưa tin về triển lãm Tranh truyện Hàng Trống do Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam cùng họa sĩ Phan Ngọc Khuê khai mạc. Theo bài, tranh Hàng Trống được chia thành nhiều loại; bài nêu năm loại gồm tranh thờ, tranh sinh hoạt, tranh thiên nhiên, tranh truyện và tranh Tết. Trong số đó, bài chỉ giải thích riêng tranh truyện, tức loại tranh được vẽ theo các tích truyện cổ.
| Thông tin | Theo Thanh Niên (18/3/2024) |
|---|---|
| Bên khai mạc | Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam cùng họa sĩ Phan Ngọc Khuê |
| Quy mô | 40 bức tranh thuộc 10 bộ tranh truyện |
| Nội dung | Các tích truyện cổ quen thuộc trong đời sống tinh thần của người Việt |
| Niên đại | Ông Khuê cho rằng “có lẽ” từ thế kỷ 19 đến trước năm 1945 |
| Thời gian | Từ 18/3 đến hết tháng 3 (năm 2024) |
Danh sách loại tranh trong bài rộng hơn hai nội dung chủ yếu của bản tin năm 2014: bài năm 2024 nêu cả tranh sinh hoạt, tranh thiên nhiên và tranh truyện, những loại không được gọi tên trong bản tin cũ. Hai cách mô tả này có vẻ là hai góc nhìn, một theo công dụng và một theo đề tài, nhưng các nguồn không đối chiếu chúng với nhau. Vì vậy bài viết không ghép chúng thành một sơ đồ phân loại chính thức, và cũng không mô tả tranh sinh hoạt, tranh thiên nhiên hay tranh Tết trông ra sao.
Về kỹ thuật, bài báo nhấn mạnh vẻ đẹp thẩm mỹ của bộ sưu tập, sự tinh tế của kỹ thuật in khắc gỗ và pha màu, cùng giá trị nhân văn và bản sắc của người kinh kỳ xưa. Họa sĩ Phan Ngọc Khuê bổ sung rằng mọi công đoạn tạo nên một bức tranh đều phải làm cẩn thận, tỉ mỉ và khéo léo để đạt chất lượng cao. Tuy vậy bài báo chỉ nêu tên kỹ thuật chứ không mô tả từng bước, nên bài viết này không giải thích cách khắc ván, in hay pha màu. Nếu bạn thích đọc về một nghề thủ công khác của Hà Nội được kể theo từng công đoạn, bài nghề quỳ vàng bạc Kiêu Kỵ ở Gia Lâm với các công đoạn đập quỳ là một lựa chọn; đó là nghề hoàn toàn khác với tranh, chỉ để tham khảo cách kể về công đoạn nghề.
Trong khuôn khổ sự kiện, ông Khuê trao tặng Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam bộ tranh Chiêu Quân cống Hồ. Theo ông, bộ tranh nằm trong số những tác phẩm mang giá trị xã hội rất lớn; những nhân vật nữ trong tranh đều là “nữ nhi anh kiệt”, là tấm gương về các đức tính trung, hiếu, tiết, nghĩa, có thể dùng để giáo dục nhân cách cho người đương thời. Chi tiết này nhắc rằng chủ đề đạo đức không chỉ gắn với một dòng tranh trong các nguồn đã đọc: bản tin năm 2014 nhắc đạo đức, luân lý khi mô tả Đông Hồ, còn năm 2024 ông Khuê nói về giá trị giáo dục nhân cách của một bộ tranh Hàng Trống. Vì thế bài viết nhận định sự khác nhau về nội dung giữa hai dòng nên hiểu là khác ở trọng tâm mô tả, không phải một ranh giới tuyệt đối.
Mai một và khôi phục: điều báo năm 2024 ghi lại
Bài Thanh Niên ngày 29/1/2024 của tác giả Nguyễn Trường đưa tin về triển lãm tranh dân gian Hàng Trống chủ đề “Xưa và nay” tại đình Nam Hương, thuộc phường Hàng Trống, quận Hoàn Kiếm theo cách gọi trong bài. Ông Đặng Minh Tuấn, Chủ tịch UBND phường Hàng Trống, cho biết dòng tranh này đã mai một suốt nhiều năm. Gần đây, phường phối hợp cùng quận Hoàn Kiếm và thành phố triển khai nhiều chương trình, đề án để khôi phục và phát huy giá trị, bản sắc của loại tranh này. Tên đơn vị hành chính và chức danh ở đây là theo bài báo năm 2024; chúng có thể đã thay đổi từ đó, nên bài viết chỉ dùng như thông tin tại thời điểm đăng.
Điểm đáng chú ý là 10 tác phẩm trong triển lãm này làm bằng kỹ thuật họa kim sa. Bài báo viết rằng tranh dân gian Hàng Trống được “tái hiện” bằng nghệ thuật ấy, tức là các bản dựng lại hình ảnh bằng một kỹ thuật khác, không phải bản in khắc gỗ. Một thành viên nhóm thực hiện cho biết ở Việt Nam, nghệ thuật kim sa đã thất truyền từ rất lâu và không có tư liệu video hay hình ảnh nào; nghệ thuật này lại có nguồn gốc từ châu Âu và Ai Cập, nên lúc đầu nhóm gặp nhiều khó khăn vì rào cản ngôn ngữ. Sau nhiều năm tìm hiểu và thử nghiệm, nhóm đã hoàn thiện cơ bản quá trình làm họa kim sa. Cũng theo người này, chữ “họa” nghĩa là vẽ, “kim” là kim loại, “sa” là cát, và “họa kim sa” là tên do chính nhóm cùng các cố vấn đặt cho nghệ thuật này tại Việt Nam.
Quá trình làm tranh gồm nhiều công đoạn; bài báo nêu ba bước theo thứ tự:
- Họa: vẽ lại bức tranh.
- Uốn nét: dùng dây tơ đồng uốn lại các đường nét đã vẽ.
- Đổ màu: dùng cát thạch anh để tạo màu và hiệu ứng lấp lánh.
Bài báo cho biết bức Ngũ Hổ thần tướng được thực hiện trong hơn 300 giờ. Trong phần ảnh của bài, các tác phẩm được nêu tên gồm Khuyến thiện, Trừng ác, Ngũ Hổ thần tướng, Lý ngư vọng nguyệt và Cô Chín; bài báo không xếp chúng vào nhóm tranh thờ hay tranh Tết, nên bài viết này cũng không xếp loại. Một tổ trưởng tổ dân phố của phường nhận xét rằng dòng tranh có từ xưa, từng có thời gian mai một, và nay thế hệ trẻ đã làm mới được tranh bằng các kỹ thuật điêu luyện.
Sang tháng 3/2024, triển lãm Tranh truyện Hàng Trống tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam tiếp tục đưa dòng tranh này ra trước công chúng. Họa sĩ Phan Ngọc Khuê cho rằng có lẽ đã rất lâu công chúng mới lại có cơ hội gặp loại tranh này. Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam Nguyễn Thị Tuyết nói rằng các dòng tranh dân gian ngày nay đang đối mặt với sự mai một, nguy cơ thất truyền và nhiều thách thức, đồng thời hy vọng sự kiện giúp công chúng cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp và giá trị của dòng tranh. Lưu ý rằng lời của bà Tuyết nói về các dòng tranh dân gian nói chung, không riêng tranh Hàng Trống.
Vậy vì sao dòng tranh này ít người biết đến? Trước hết cần nói rõ: nhận định “ít người biết” là cách đặt vấn đề của bài viết, không có số liệu khảo sát nào đi kèm. Các nguồn đã đọc cũng không nêu nguyên nhân của sự mai một và không cho biết còn bao nhiêu người làm nghề. Điều ba nguồn cho phép nói chỉ gồm ba ý: một lãnh đạo phường cho biết dòng tranh đã mai một nhiều năm; một họa sĩ, nhà nghiên cứu cho rằng có lẽ công chúng đã lâu mới có dịp gặp lại; và hai triển lãm đầu năm 2024 được tổ chức với mục đích giúp công chúng biết đến và cảm nhận rõ hơn giá trị của dòng tranh. Từ đó bài viết suy luận đơn giản rằng một dòng tranh vắng bóng nhiều năm thì ít người biết đến là điều dễ hiểu, nhưng đây là suy luận, không phải kết quả điều tra.
Tranh Hàng Trống ở đâu: các triển lãm đã qua và cách tìm thông tin mới
Ba nguồn chỉ nêu những sự kiện đã diễn ra, nên không nguồn nào cho biết hiện nay bạn có thể xem tranh Hàng Trống ở đâu. Bảng dưới đây xếp các sự kiện theo thời gian; cột địa điểm giữ cách gọi của bài báo thời điểm đó và không có nghĩa là nơi ấy hiện còn trưng bày.
| Sự kiện | Thời gian theo nguồn | Địa điểm theo nguồn | Nội dung chính |
|---|---|---|---|
| Giới thiệu, trình diễn tranh Đông Hồ và Hàng Trống | 24/1–16/2/2014 (Tuổi Trẻ, 24/1/2014) | Nhà di sản 87 phố Mã Mây, do Ban quản lý phố cổ Hà Nội thông báo | Hai dòng tranh được giới thiệu cùng nhau |
| Triển lãm “Xưa và nay” | Đến 25/2 (năm 2024), theo Thanh Niên 29/1/2024 | Đình Nam Hương, phố Hàng Trống | 10 tác phẩm họa kim sa tái hiện tranh Hàng Trống |
| Triển lãm “Tranh truyện Hàng Trống” | Từ 18/3 đến hết tháng 3 (năm 2024), theo Thanh Niên 18/3/2024 | Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam | 40 bức tranh thuộc 10 bộ tranh truyện |
Thông tin trong bảng đã cũ. Bài viết không khẳng định nơi xem hay nơi mua tranh hiện nay, không nêu giá và không giới thiệu cơ sở nào, vì các nguồn đã đọc không có những nội dung đó. Nếu muốn xem tranh khi đến Hà Nội, bạn có thể làm theo các bước sau, vốn là gợi ý của bài viết:
- Tìm thông báo mới nhất trên kênh chính thức của đơn vị đã tổ chức các sự kiện trên, chẳng hạn Ban quản lý phố cổ Hà Nội, chính quyền địa phương nơi có đình Nam Hương hoặc Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam.
- Kiểm tra thời gian, địa điểm và điều kiện tham dự trước ngày đi, vì cả ba sự kiện trong bảng đều có ngày kết thúc.
- Hỏi rõ loại tác phẩm: tranh được trưng bày là bản in khắc gỗ hay bản tái hiện bằng kỹ thuật khác như họa kim sa, để hiểu đúng điều mình đang xem.
- Đối chiếu lại ngay trước khi khởi hành, vì thông báo cũ, kể cả bài này, không thay được thông báo chính thức hiện hành.
Họa sĩ Phan Ngọc Khuê, theo Thanh Niên, từng công tác tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam; đó chỉ là thông tin về nơi làm việc trước đây của ông, không phải thông tin về hiện vật đang trưng bày. Nếu chuyến đi của bạn còn thời gian cho một bảo tàng mỹ thuật, bài sắp xếp nửa buổi tham quan Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam theo các bộ sưu tập có thể giúp bạn chia thời gian; bài viết này không khẳng định bảo tàng đó đang trưng bày tranh Hàng Trống. Dù đi bộ hay tự lái xe máy thuê quanh khu trung tâm, bạn cũng nên xem trước điểm đến và thời gian mở cửa trên thông báo chính thức để chuyến đi không bị gián đoạn.
Tóm tắt nhanh về dòng tranh Hàng Trống
- Là gì: tranh dân gian Hàng Trống là dòng tranh được làm ở các phố Hàng Trống, Hàng Nón… của Hà Nội xưa (Tuổi Trẻ, 24/1/2014).
- Nội dung: hai nội dung chủ yếu là tín ngưỡng, tâm linh, trang trí nơi thờ tự, và phong tục chơi tranh cổ truyền dịp Tết.
- Khác Đông Hồ: cùng bản tin mô tả tranh Đông Hồ thường thể hiện triết lý, ngụ ngôn, thông điệp đạo đức; sự khác nhau nên hiểu là khác về trọng tâm mô tả.
- Loại tranh và kỹ thuật: Thanh Niên (18/3/2024) nêu tranh thờ, sinh hoạt, thiên nhiên, truyện, Tết và nhắc kỹ thuật in khắc gỗ, pha màu; bài này không giải thích chi tiết kỹ thuật.
- Mai một và khôi phục: Thanh Niên (29/1/2024) ghi lời Chủ tịch phường rằng dòng tranh đã mai một nhiều năm; triển lãm họa kim sa là bản tái hiện, không phải bản in khắc gỗ.
- Xem ở đâu: các nguồn chỉ nêu triển lãm đã qua (năm 2014; đến 25/2/2024; từ 18/3 đến hết tháng 3/2024), hãy kiểm tra thông báo chính thức trước khi đi.
- Điều bài không nêu: giá, nơi bán, số người làm nghề hay thế kỷ ra đời của dòng tranh, vì các nguồn đã đọc không có.
Nguồn tham khảo
- Cùng xem tranh dân gian Hàng Trống và Đông Hồ – Tuổi Trẻ Online, đọc ngày 19/10/2026
- 40 bức tranh Hàng Trống ‘kể chuyện’, đọc ngày 19/10/2026
- Hà Nội triển lãm tranh dân gian Hàng Trống với nghệ thuật họa kim sa, đọc ngày 19/10/2026