Cúng ông Công ông Táo 23 tháng Chạp theo VnExpress (đăng 11/1/2023) thì lễ vật tùy từng gia đình nhưng phải có 3 bộ mũ áo, hài và cá chép, một hoặc ba con, cá sống hoặc cá bằng giấy mã, cùng xôi, cơm canh, thịt gà, hoa quả và cau trầu; lễ ấn định vào ngày 23 tháng Chạp, không cần chọn giờ, chỉ cần cúng xong trước 23 giờ. Thả cá chép sau lễ nên gọn gàng: Hà Nội Mới (đăng 14/1/2023) ghi Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội đề nghị không thả sinh vật ngoại lai, không vứt túi ni lông và rác xuống ao, hồ, sông, còn người dân kể cách xách xô ra hồ gần nhà thả cá rồi mang túi về bỏ thùng rác.
Bài tổng hợp từ hai bài báo, người viết đọc ngày 22/10/2026: “Nghi thức cúng ông Công ông Táo” của VnExpress và “Thả cá chép đúng cách Tết ông Công, ông Táo: Nhiều chuyển biến tích cực” của Hà Nội Mới. Cả hai đều là bài đầu năm 2023, nên khuyến nghị môi trường là của năm đó và thông báo mới của thành phố hay phường có thể khác. Bài không viết văn khấn, không phán xét đúng sai của tín ngưỡng, không nêu giá cá hay đồ lễ và không giới thiệu nơi bán; người viết cũng không có trải nghiệm cúng hay thả cá riêng để kể, và chỗ nào là gợi ý của người viết sẽ được ghi rõ.
Cúng ông Công ông Táo 23 tháng Chạp là lễ gì và vì sao có cá chép
Mục lục bài viết
- Cúng ông Công ông Táo 23 tháng Chạp là lễ gì và vì sao có cá chép
- Lễ vật cúng ông Công ông Táo gồm những gì
- Cúng lúc nào: ngày 23 tháng Chạp và mốc trước 23 giờ
- Thả cá chép ở Hà Nội: vì sao chọn sông và những điểm đông người
- Thả cá chép đúng cách: cách làm gọn từ lời kể và gợi ý của người viết
- Điều hai bài báo chưa nói
- Nguồn tham khảo
Theo Hà Nội Mới, ngày 23 tháng Chạp hằng năm người Việt làm lễ cúng ông Công, ông Táo, một nét văn hóa lâu đời nhằm “tiễn Táo quân về Trời, báo cáo công việc của gia chủ một năm qua với thiên đình”. Cá chép đi kèm vì trong lễ cúng, các gia đình thường mua cá chép đỏ hoặc cá chép giấy về cúng rồi hóa, với ý nghĩa “cá chép hóa rồng” làm phương tiện cho Táo quân lên chầu trời. VnExpress dẫn sách “Việt Nam phong tục” của Phan Kế Bính: “Mua hai mũ ông, một mũ bà để thờ và mua con cá chép để làm ngựa cho Táo quân lên chầu trời”.
VnExpress cho biết các thư tịch cổ liên quan đều cho rằng tập quán này có nguồn từ tục thờ “Ngũ tự”, để trả công cho năm vị thần trong gia đình, và nêu nhiều thuyết khác nhau về năm vị đó. Về sự tích, báo kể sự tích ba ông đầu rau trong “Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam” của Nguyễn Đổng Chi nói về “vua bếp hai ông một bà”, đồng thời thừa nhận sự tích ông Táo có nhiều dị bản. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, được báo dẫn lại, cho rằng phong tục cúng Táo quân ở nước ta cơ bản thống nhất về quan niệm, nghi thức, lễ vật và văn sớ, chỉ có vài yếu tố dị bản trong sự tích. Bài không đi sâu vào các dị bản này vì câu hỏi chính là cúng gì, cúng lúc nào và thả cá ra sao.
Lễ vật cúng ông Công ông Táo gồm những gì
VnExpress viết lễ vật cúng Táo quân chủ yếu phụ thuộc vào điều kiện của từng gia đình; phổ biến là xôi, cơm canh, rượu nước, vàng mã, cau trầu, thịt gà, thịt lợn và hoa quả. Điều “đặc biệt phải có” là 3 bộ mũ áo, hài và một hoặc ba con cá chép, cá sống hoặc làm bằng giấy mã. Có thể gói gọn thành bảng:
| Nhóm lễ vật | Theo VnExpress (11/1/2023) |
|---|---|
| Bắt buộc theo báo | 3 bộ mũ áo, hài; cá chép (một hoặc ba con, cá sống hoặc giấy mã) |
| Phổ biến, tùy nhà | Xôi, cơm canh, rượu nước, vàng mã, cau trầu, thịt gà, thịt lợn, hoa quả |
| Tục cũ ở miền Bắc | Đĩa bánh kẹo hoặc bát mật mía, từ những năm 1990 trở về trước |
Về tục bánh kẹo, báo viết những năm 1990 trở về trước nhiều gia đình ở miền Bắc, dù lễ vật nhiều hay ít, đều cố gắng có một đĩa bánh kẹo (bánh mật, kẹo mạch nha, kẹo lạc, kẹo vừng, kẹo kéo) hoặc một bát mật mía, vì dân gian cho rằng Táo quân về chầu Ngọc hoàng cần “ngọt giọng” tấu báo điều tốt về gia đình. Báo cũng ghi một khác biệt vùng: ở một số địa phương Bắc Trung bộ như Thọ Xuân, Cẩm Thủy (Thanh Hóa), lễ vật không dùng canh, theo một chuyện dân gian địa phương.
Hai điểm đáng lưu ý. Thứ nhất, nguồn cho phép cá là cá sống hoặc cá giấy mã, nên việc có thả cá thật hay không là lựa chọn của từng nhà chứ không phải điều kiện duy nhất để lễ đúng theo bài báo. Thứ hai, bài không có số lượng món bắt buộc hay mâm cỗ chuẩn; “tùy từng gia đình” là câu của báo.
Cúng lúc nào: ngày 23 tháng Chạp và mốc trước 23 giờ
VnExpress viết lễ cúng Táo quân đã được ấn định vào ngày 23 tháng Chạp hàng năm, không cần chọn giờ, chỉ cần cúng xong trước 23 giờ. Cũng theo báo, tục cũ chia ngày: vua quan cúng ngày 23, thứ dân cúng ngày 24 và người làm nghề chài lưới cúng ngày 25; gần đây có thể cúng từ ngày 17 đến ngày 23 tháng Chạp. Đoạn mở đầu bài của VnExpress cũng nêu khoảng 17 đến 23 tháng Chạp như thời gian lễ được tiến hành.
Vì vậy hai câu của cùng một bài có thể đọc khớp nhau: ngày 23 là ngày ấn định, còn một số gia đình làm sớm hơn trong khoảng từ 17 tháng Chạp. Bài này không chọn thay bạn ngày nào đúng hơn, mà gợi ý (của người viết) làm theo phong tục của gia đình mình. Ngày dương lịch của 23 tháng Chạp đổi theo từng năm và bài không tính ngày cho năm sau; hãy tra lịch âm. Nếu bạn cần lên kế hoạch về quê hay đi lại dịp Tết, trang này có bài lịch nghỉ lễ sắp tới, Tết Đinh Mùi và Quốc khánh để đối chiếu, và bài bánh chưng Tranh Khúc cho biết vụ gói bánh của một làng nghề tập trung nhất sau ngày 23 tháng Chạp.
Về lời khấn, VnExpress cho rằng gia chủ nên tự khấn vì ông Táo là thần trong nhà, không cần sớ tấu; văn khấn là lời tiễn biệt, tâm sự, mong muốn của gia chủ. Báo còn nêu điểm “quan trọng nhất” của lễ là giá trị giáo dục: gia chủ thành tâm điểm lại sai lầm trong năm, sám hối, hứa sửa đổi, và ông bà, cha mẹ có thể kể sự tích rồi dặn con cháu ăn ở phúc đức. Bài này không đưa nội dung văn khấn.
Thả cá chép ở Hà Nội: vì sao chọn sông và những điểm đông người
VnExpress giải thích trong chú thích ảnh: người dân thường thả cá ở sông vì sông chảy ra biển lớn, còn ao, hồ là chỗ nước đọng ít được chọn hơn. Hà Nội Mới ghi nhận ở quận Hoàn Kiếm, khu vực cầu Chương Dương (sông Hồng) và hồ Hoàn Kiếm thường có nhiều người đến thả cá; quận tăng cường tuyên truyền ở toàn bộ 18 phường và đề nghị công ty môi trường đô thị bố trí công nhân trực để hướng dẫn bỏ rác đúng nơi. Tại hồ Tây, theo báo, cơ quan chức năng treo biển báo xung quanh hồ để nhắc người dân giữ gìn cảnh quan.
Bài báo cũng nêu mặt trái. Hà Nội Mới viết trong 10 năm trở lại đây việc cúng ông Công, ông Táo ngày càng đa dạng với nhiều lễ nghi phức tạp và những hành động phản cảm. Một người dân kể nhiều người mua cả trăm con cá chép từ vài lạng đến vài ki lô gam, và một bộ phận dân cư đổ cả xô, chậu cá từ trên cầu xuống sông hoặc ngồi trên xe máy vứt cá và túi ni lông xuống ao, hồ. Báo cho rằng những hành động này làm mất ý nghĩa văn hóa và ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường.
Phó Giám đốc phụ trách Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội được báo trích lời: Sở đề nghị Ủy ban nhân dân các quận, huyện, thị xã tuyên truyền, vận động nhân dân hạn chế đốt hương, vàng mã; không thả sinh vật ngoại lai, không vứt túi ni lông, rác thải xuống ao, hồ, sông. Ba quận Hai Bà Trưng, Hà Đông và Ba Đình, theo báo, đã ban hành văn bản chỉ đạo các phường tuyên truyền không thả túi ni lông, đồ thờ cúng và vật dụng khác xuống sông, hồ, ao, mương. Đây là khuyến nghị và chỉ đạo của năm 2023; năm nay thành phố hay phường bạn ở có thể có thông báo khác, nên hãy xem thông báo mới nhất trước ngày lễ.
Thả cá chép đúng cách: cách làm gọn từ lời kể và gợi ý của người viết
Cũng trong bài Hà Nội Mới, Phó Giám đốc Sở cho biết qua kiểm tra ngày 13 và 14/1/2023 (22 và 23 tháng Chạp), ý thức của người dân đã chuyển biến tích cực, đa phần người dân thả cá xong để túi ni lông gọn gàng vào thùng rác. Một người dân lớn tuổi ở quận Hà Đông kể sau lễ, thay vì cho cá vào túi ni lông, bà ở gần nên xách xô ra hồ thả, cá khỏe lại không để lại rác. Ở một thôn ngoại thành thuộc huyện Phú Xuyên, phụ nữ trong thôn thuộc lòng các khẩu hiệu như “Thả cá đi ni lông ở lại; cá bơi đi mang ni lông về nhà”.
Từ những chi tiết đó, đây là danh sách gợi ý của người viết, không phải quy định:
- Mang cá bằng xô hoặc chậu, không bỏ cả túi ni lông xuống nước. Túi chỉ dùng để đựng trên đường; thả cá xong thì cầm túi về hoặc bỏ vào thùng rác ven hồ.
- Chọn nơi thả gần nhà nếu có hồ ao. Bà cụ trong bài làm vậy, đỡ phải đi xa và đỡ đông.
- Không thả đồ thờ cúng, hương, vàng mã hay vật dụng khác xuống nước cùng cá. Văn bản chỉ đạo của các quận trong bài nêu rõ không thả đồ thờ cúng xuống sông, hồ.
- Không thả loại sinh vật lạ. Sở đề nghị không thả sinh vật ngoại lai; nếu không biết con cá thuộc loài nào, đừng thả, và hỏi người bán trước.
- Mua vừa đủ. Báo kể cảnh mua cả trăm con cá rồi đổ cả xô xuống nước và coi đó là hành động phản cảm; một hoặc ba con là mức VnExpress nêu cho lễ.
- Nếu đi xe máy, dừng xe ở nơi an toàn rồi mới thả cá. Hà Nội Mới nêu cảnh ngồi trên xe vứt cá xuống hồ là hành vi phản cảm. Nếu ra khu hồ Gươm đông người, xem trước bài gửi xe máy quanh Hồ Gươm và phố cổ; danh mục điểm gửi trong bài đó là thông tin từ năm 2026 nên cần xác nhận lại tại chỗ.
- Cân nhắc cá giấy mã. Nguồn nêu cá bằng giấy mã là một lựa chọn song song với cá sống, nên người ngại thả cá thật có thể chọn cách này; đó vẫn là chọn lựa của từng gia đình.
Điều hai bài báo chưa nói
Để tránh hiểu quá, đây là những điểm không có trong nguồn: số cá tối đa được thả ở từng hồ, địa điểm nào được hoặc không được thả cá, loài cá nào là ngoại lai, cách xử lý với người không tuân thủ, và thông báo của năm nay. Hà Nội Mới cũng chỉ đưa lời của một số phường, quận và một khuyến nghị cấp Sở năm 2023, không phải thông báo thành phố cho mọi năm. Vì vậy, trước ngày lễ, bạn nên tra lịch âm, xem thông báo của phường hay quận nơi định thả cá, và quyết định theo phong tục của gia đình mình.
