Làng nghề gỗ Thiết Úng ở Đông Anh: nghề chạm khắc tạc tượng và điểm du lịch Hà Nội công nhận

Làng nghề gỗ Thiết Úng ở Đông Anh là làng mộc nổi tiếng với nghề chạm khắc, tạc tượng gỗ mỹ nghệ, nay thuộc xã Vân Hà theo hai bài của báo Hà Nội Mới. Sản phẩm của làng gồm hai nhóm chính là hàng nội thất và hàng mỹ nghệ. Theo một bài khác của báo này, ngày 18/3 UBND thành phố Hà Nội ban hành Quyết định số 1567 công nhận Điểm du lịch làng nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng (bản lưu không in năm). Hai bài không nêu giờ tham quan xưởng, giá vé hay việc có cho khách làm thử hay không, nên bạn cần hỏi trực tiếp trước khi đến.

Bài viết này tổng hợp hai bài Hà Nội Mới đọc ngày 21/10/2026: một bài trên chuyên trang Nhịp sống Hà Nội về làng mộc Thiết Úng và một bài về quyết định công nhận điểm du lịch. Bản lưu của cả hai đều không in rõ ngày đăng, nên số liệu trong bài được ghi là “theo bài” và không phải số liệu hiện hành. Hai bài còn dùng phạm vi khác nhau, một bài nói về làng Thiết Úng, một bài nói về toàn xã Vân Hà, và bài viết này sẽ tách riêng từng bộ số. Phần nào là ý riêng của người viết sẽ được ghi rõ là “gợi ý của người viết”.

Làng nghề gỗ Thiết Úng ở Đông Anh nằm ở đâu và tên làng, tên xã trong các bài báo

Bài trên Nhịp sống Hà Nội mở đầu bằng việc gọi đây là làng mộc Thiết Úng, nay thuộc xã Vân Hà, huyện Đông Anh, Hà Nội, nức tiếng từ xa xưa bởi những nghệ nhân tạo ra các sản phẩm chạm khắc, tạc tượng gỗ mỹ nghệ độc đáo. Bài cũng cho biết làng Thiết Úng có tên Nôm là làng Ống, xa xưa là Xa Lập phường, và trước Cách mạng Tháng Tám là một xã thuộc tổng Hà Lỗ, huyện Đông Ngạn, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.

Bài về quyết định công nhận lại dùng cách gọi khác: Điểm du lịch làng nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng, xã Vân Hà, huyện Đông Anh, và nói rộng ra Vân Hà là làng nghề sản xuất gỗ nổi tiếng của huyện Đông Anh và các tỉnh phía Bắc. Như vậy “Thiết Úng” là tên làng, còn “Vân Hà” là tên xã nơi làng nằm; khi tìm đường hoặc tìm thông tin, nên dùng cả hai tên. Tên đơn vị hành chính có thể đã được sắp xếp lại sau thời điểm các bài đăng, và các bài không giải thích việc này, nên hãy kiểm tra tên xã hiện hành trên bản đồ hoặc thông báo của chính quyền địa phương.

Nghề chạm khắc, tạc tượng gỗ: sử sách không ghi mốc, chuyện nghệ nhân vào cung thời Nguyễn

Điều đáng chú ý là bài trên Nhịp sống Hà Nội không đưa ra mốc năm cho nghề. Bài ghi rằng sử sách không ghi chép nghề này có từ bao giờ, chỉ biết từ khi có tên gọi Thiết Úng thì ở đây đã có nghề chạm khắc gỗ, tạc tượng. Vì vậy bạn không nên trích một con số “làng nghề hơn bao nhiêu năm” từ bài này.

Bài kể thêm một câu chuyện truyền miệng: theo các cụ cao niên, vào thời Nguyễn những nghệ nhân giỏi nhất Thiết Úng từng được triệu vào cung để xây dựng cung điện, lăng tẩm cho vua, chúa, và nhờ tài khéo nhiều người được triều đình phong phẩm hàm, tước hiệu. Đây là lời các cụ kể lại, bài không dẫn tài liệu lưu trữ, nên nên đọc như truyền thuyết nghề chứ không phải sử liệu đã đối chiếu.

Bài còn nhắc rằng trước đây sản phẩm chạm khắc gỗ của làng được bày bán nhiều ở các phố Hàng Trống, Hàng Khay, Hàng Quạt ở Hà Nội. Theo bài, phố Hàng Khay chuyên bán khay, chén, tráp, hộp trầu, hộp đựng trang sức, còn Hàng Trống và Hàng Quạt vừa sản xuất vừa bán sập gụ, tủ chè, án thư, tràng kỷ. Bài không nói giai đoạn nào, nên đây là bối cảnh lịch sử của nghề chứ không phải chỉ dẫn mua hàng hôm nay.

Sản phẩm của làng hôm nay: nội thất, mỹ nghệ, tượng và quà lưu niệm

Theo bài, sản phẩm của làng nghề mộc Thiết Úng ngày nay gồm hai loại chính là hàng nội thất và hàng mỹ nghệ. Cảnh làng được tả là có hàng chục xưởng mộc, hàng trăm gian hàng bày bán tượng Phật, rồng, phượng, cùng những chuyến xe ra vào tấp nập. Bài nói không ít khách du lịch tìm đến vì sản phẩm gỗ mỹ nghệ của làng có sự hài hòa, sinh động và phù hợp với nhu cầu cuộc sống ngày nay.

Về tay nghề, nghệ nhân Nguyễn Văn Truyền, đời thứ tư trong một gia đình làm nghề chạm khắc gỗ ở Thiết Úng, nói trong bài rằng nét độc đáo của một tác phẩm phải thể hiện ở thần thái và các chi tiết: nụ cười, đôi mắt của tượng đều phải toát lên sự hài hòa, sinh động, và thần thái nhân vật quyết định ranh giới giữa tác phẩm nghệ thuật với sản phẩm vô hồn. Ông cho biết người thợ Thiết Úng hiện còn giữ được hơn 100 mẫu đẹp được lưu truyền qua các thế hệ.

Bài cũng nêu các hướng đa dạng hóa sản phẩm. Người thợ Thiết Úng có thể tạo ra sản phẩm theo mẫu phác họa hoặc theo lời miêu tả của khách hàng. Nhiều sản phẩm quà tặng, quà lưu niệm như con giống, bút, móc khóa, lịch để bàn được sáng tạo cho du khách, và quà tặng bằng gỗ khắc chữ, tên, logo hay hình ảnh bằng máy khắc hiện đại được nhiều khách ưa chuộng. Một số hộ và công ty cũng dùng máy đục, máy hạ nền điều khiển qua máy tính để tăng độ chính xác cho sản phẩm xuất khẩu; bài nói sản phẩm của làng được quảng bá và xuất sang châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc ngày một nhiều hơn kể từ khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới.

Bài về quyết định công nhận mô tả sản phẩm gỗ của Vân Hà theo cách tương tự nhưng ở phạm vi xã: đa dạng về chủng loại, từ nội thất như tủ, đồ thờ, bàn ghế đến tượng và tranh phù điêu, được khách trong và ngoài nước ưa chuộng; một số sản phẩm đạt giải cao trong các cuộc thi thiết kế mẫu sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Cả hai bài đều không nêu giá sản phẩm nào, và bài viết này cũng không đưa ra giá.

Quy mô nghề: vì sao số liệu của làng và của xã không giống nhau

Đây là chỗ dễ nhầm nhất khi đọc về Thiết Úng, vì hai bài đưa hai bộ số khác nhau. Cách an toàn là ghi từng bộ kèm phạm vi và nguồn, không gộp lại.

Bộ thứ nhất nằm trong bài trên Nhịp sống Hà Nội, do ông Lê Trung Kiên, khi đó là Chủ tịch UBND huyện Đông Anh, nêu cho làng Thiết Úng:

• 95% hộ gia đình làm nghề.
• 9 nghệ nhân được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội, trong đó 2 người được công nhận danh hiệu Bàn tay vàng.
• Khoảng 200 thợ cả có thâm niên trên 20 năm và 872 thợ tham gia nghề chạm khắc gỗ.
• Khoảng 100 doanh nghiệp, 4 công ty tư nhân và 1 hợp tác xã cổ phần, giải quyết việc làm cho hàng ngàn lao động trong và ngoài xã.

Bộ thứ hai nằm trong bài về quyết định công nhận, nói về toàn xã Vân Hà:

• 60% số hộ gia đình sản xuất, kinh doanh và làm nghề chạm khắc gỗ, các cơ sở sản xuất phân bố ở 5 thôn.
• 14 nghệ nhân được UBND thành phố Hà Nội công nhận.
• 31 sản phẩm gỗ mỹ nghệ được công nhận sản phẩm OCOP 3-4 sao trong Chương trình mỗi xã một sản phẩm.

Hai bộ số khác nhau trước hết vì phạm vi: một bên là làng, một bên là cả xã có cơ sở ở nhiều thôn. Có thể còn do thời điểm, vì bản lưu của hai bài đều không in ngày đăng nên không loại trừ khả năng chúng được viết cách nhau nhiều năm. Vì vậy không thể nói “Thiết Úng có 9 nghệ nhân” rồi cộng với “xã có 14 nghệ nhân” hay ngược lại, và cũng không thể kết luận số nghệ nhân đã tăng từ 9 lên 14. Gợi ý của người viết: nếu cần số liệu cho một mục đích cụ thể, hãy hỏi UBND xã Vân Hà hoặc cơ quan quản lý nghề thủ công của thành phố.

Điểm du lịch làng nghề: Quyết định 1567 ngày 18/3 và trách nhiệm quản lý

Theo bài trên Hà Nội Mới, ngày 18/3, UBND thành phố ban hành Quyết định số 1567 về việc công nhận Điểm du lịch làng nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng, xã Vân Hà, huyện Đông Anh. Trang lưu của bài không in năm. Quyết định giao UBND xã Vân Hà tổ chức quản lý, khai thác, phát triển điểm du lịch theo các quy định hiện hành.

Bài cũng nêu các sở, ngành có trách nhiệm hướng dẫn, tổ chức quản lý, khai thác và đầu tư xây dựng điểm du lịch: Du lịch, Văn hóa và Thể thao, Nông nghiệp và Môi trường, Xây dựng, Khoa học và Công nghệ, Y tế, Tài chính, Công an thành phố Hà Nội, cùng UBND huyện Đông Anh và UBND xã Vân Hà. Bài tóm tắt quyết định chứ không đăng toàn văn, nên bạn không thể biết từ đó điểm du lịch có giờ đón khách, vé hay dịch vụ cụ thể nào.

Về hạ tầng nghề, bài trên Nhịp sống Hà Nội cho biết UBND thành phố đã phê duyệt Quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 Cụm sản xuất tập trung làng nghề xã Vân Hà. Bài viết ở thì tương lai rằng sau khi cụm hoàn thành, Thiết Úng sẽ có điều kiện thuận lợi hơn để phát triển nghề, và huyện Đông Anh đang triển khai nhiều hoạt động xúc tiến thương mại, định hướng phát triển du lịch theo mô hình làng nghề ven đô. Các nguồn không cho biết cụm đã xây xong chưa, nên không nên coi đó là hiện trạng.

Nếu bạn muốn đọc về những điểm khác ở Đông Anh, website này có bài khu di tích Cổ Loa gồm những gì và bài múa rối nước Đào Thục ở Đông Anh. Hai bài báo về Thiết Úng không nói khoảng cách giữa các điểm này, nên hãy tự đo trên bản đồ khi ghép lịch.

Đi xem làng nghề: điều nguồn nêu, điều chưa có và cách hỏi trực tiếp

Những gì hai bài cho biết về việc đi thăm làng khá ít: có nhiều xưởng mộc và gian hàng, có khách du lịch tìm đến, huyện muốn phát triển du lịch theo mô hình làng nghề ven đô, và thành phố đã công nhận một điểm du lịch. Hai bài không nói làng có cho khách vào xem thợ làm việc hay không, có buổi làm thử nào hay không, có vé hay không, mở cửa giờ nào, và không có sơ đồ điểm tham quan. Vì vậy câu “khách du lịch tìm đến” nên đọc là mô tả chung, không phải lời hứa rằng xưởng nào cũng đón khách lẻ.

Phần dưới đây là gợi ý của người viết, không phải thông tin từ nguồn. Trước khi đi, hãy liên hệ xưởng hoặc UBND xã qua kênh công khai và hỏi: xưởng có cho khách tham quan không, vào giờ nào, có người hướng dẫn không; nếu muốn đặt làm theo mẫu thì thời gian hoàn thành và cách vận chuyển thế nào; sản phẩm đã có giá niêm yết chưa. Với đồ gỗ lớn như tượng hay bàn ghế, hãy hỏi trước xưởng có hỗ trợ vận chuyển không, vì xe máy không phải phương tiện phù hợp để chở đồ lớn. Hãy ghi lại câu trả lời cùng thời điểm được trả lời vì thông tin có thể đổi.

Nếu đi bằng xe máy, đây là lời khuyên chung của người viết: xem dự báo thời tiết, đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn, kiểm tra xe và dùng ứng dụng bản đồ để xem lộ trình vào ngày đi. Các nguồn không mô tả đường vào làng, bãi gửi xe hay mức độ đông xe ở khu gian hàng, nên bài viết không đưa ra chỉ dẫn cụ thể. Khi vào xưởng hoặc gian hàng, hãy hỏi trước khi chụp ảnh người thợ hoặc sản phẩm.

Nếu bạn quan tâm đến cách làng nghề khác của Hà Nội được giới thiệu, bài sơn mài Hạ Thái ở Thường Tín trên website này nói về một nghề thủ công khác với các công đoạn làm vóc và sơn mài. Đọc so sánh sẽ giúp bạn biết nên hỏi những câu nào ở một làng nghề trước khi đến.

Nguồn tham khảo

• Hà Nội Mới, Nhịp sống Hà Nội: bài về làng mộc Thiết Úng phát triển du lịch theo mô hình làng nghề ven đô, ngày đăng không in rõ trong bản lưu, đọc ngày 21/10/2026.
• Hà Nội Mới: bài về quyết định công nhận điểm du lịch làng nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng, xã Vân Hà, ngày đăng không in rõ trong bản lưu, đọc ngày 21/10/2026.