Sơn mài Hạ Thái ở Thường Tín: 15 công đoạn, khâu làm vóc 9 lần sơn mài và điểm du lịch làng nghề 2020

Sơn mài Hạ Thái ở Thường Tín là nghề truyền thống của thôn Hạ Thái, xã Duyên Thái; theo lời một người làm nghề trong bài Hà Nội Mới năm 2023, một sản phẩm hoàn hảo cần 15 công đoạn, trong đó khâu làm vóc có 9 lần sơn, mỗi lần kèm một lần mài nhẵn. Năm 2020, UBND thành phố Hà Nội đã ra quyết định công nhận nơi này là điểm du lịch làng nghề.

Bài viết tổng hợp hai bài của báo Hà Nội Mới, đọc ngày 19/10/2026: bài “Phát triển nghề sơn mài Hạ Thái” đăng ngày 8/9/2023 và bản tin “Công nhận điểm du lịch làng nghề sơn mài Hạ Thái” của tác giả Mai Nguyễn, đăng ngày 11/12/2020. Các con số về công đoạn là lời kể của người trong nghề, còn việc công nhận điểm du lịch là quyết định của Ủy ban nhân dân (UBND) thành phố. Cả hai bài đều không có giờ mở cửa, giá vé hay thông tin tour, nên bài viết không nêu những điều đó và cũng không thay cho thông báo chính thức. Trước khi lên đường, bạn nên kiểm tra lại thông báo mới nhất của địa phương, vì nguồn đã đọc là bài báo của những năm trước.

Hạ Thái là làng nào, thuộc xã và huyện nào theo hai nguồn

Theo bài đăng ngày 8/9/2023, làng nghề sơn mài Hạ Thái thuộc xã Duyên Thái và là một làng nghề truyền thống có tiếng của huyện Thường Tín. Bản tin ngày 11/12/2020 gọi cụ thể hơn: người dân thôn Hạ Thái, xã Duyên Thái, từ nghề sơn mài truyền thống đã làm ra hàng nghìn sản phẩm như bát, đĩa, lọ hoa, khay và tranh. Sơn mài Hạ Thái ở Thường Tín, làng sơn mài Hạ Thái hay cụm “Hạ Thái Thường Tín” mà bạn gõ khi tìm kiếm, theo hai nguồn này đều chỉ cùng một nơi: “Hạ Thái” là tên thôn, còn “Duyên Thái” là tên xã.

Cả hai bài đều ghi địa danh theo kiểu “xã Duyên Thái, huyện Thường Tín”, tức là tên hành chính tại thời điểm đăng bài. Tên các đơn vị hành chính có thể đã thay đổi từ đó đến nay, nên bài viết giữ nguyên cách gọi của nguồn và không nêu tên xã hiện hành. Nếu cần địa chỉ chính xác để chỉ đường, bạn nên tra tên đơn vị hành chính đang dùng trên thông báo của địa phương hoặc bản đồ trực tuyến.

Hai bài cũng không nói nghề sơn mài ở Hạ Thái có từ bao giờ, vì vậy bài viết không đưa ra số năm hay thế kỷ cho nghề. Chữ “sơn mài” có thể hiểu giản dị là sơn rồi mài, và cách hiểu ấy khớp với mô tả ở bài 2023: khâu làm vóc cứ mỗi lần sơn lại có một lần mài nhẵn. Đây là cách diễn giải của bài viết, không phải định nghĩa lấy từ nguồn.

Nếu bạn đang tìm hiểu về làng nghề sơn mài Hà Nội, hai nguồn cho biết Hạ Thái là một làng nghề sơn mài truyền thống có tiếng của Thường Tín và đã được thành phố công nhận là điểm du lịch làng nghề. Các nguồn này không so sánh Hạ Thái với những nơi làm sơn mài khác, nên bài viết không xếp hạng và không khẳng định đây là làng sơn mài duy nhất của Hà Nội.

Sơn mài Hạ Thái: 15 công đoạn, nguyên liệu và khâu làm vóc 9 lần sơn

Phần mô tả nghề rõ nhất nằm trong bài đăng ngày 8/9/2023, qua lời ông Đỗ Hùng Chiêu, giám đốc một công ty sản xuất ở làng nghề. Theo ông, một sản phẩm sơn mài hoàn hảo cần đi qua 15 công đoạn khác nhau. Về nguyên liệu, ông nhắc đến sơn tự nhiên và sơn hạt điều, cùng đất phù sa sông Hồng, bột đá, mùn cưa. Riêng khâu làm vóc, ông cho biết phải sơn 9 lần và mỗi lần sơn đi kèm một lần mài nhẵn.

Bài báo còn cho thấy thứ tự công việc: việc sơn và mài được lặp liên tục cho đủ 9 lượt, rồi sau phần cốt vóc mới đến phần trang trí mỹ thuật. Phần trang trí được nói riêng ở mục kế tiếp.

Với sơn mài Hạ Thái ở Thường Tín, hai con số 15 và 9 cần được đọc đúng như nguồn: đó là lời của một người trong nghề, không phải chuẩn chung của mọi xưởng sơn mài. Nguồn không cho biết 15 công đoạn là những bước nào, cũng không nói đó là cách đếm của riêng công ty ông hay của cả làng, nên bài viết không đoán tên từng công đoạn. Với người đến tìm hiểu nghề, đây có thể là câu hỏi hay để hỏi lại chính người thợ.

Bảng dưới đây gom những gì bài ngày 8/9/2023 nêu về công đoạn và những điều còn để ngỏ.

Chữ “vóc” không được giải thích trong bài. Theo cách hiểu của bài viết, đó là phần nền của sản phẩm được dựng trước khi trang trí, vì bài báo viết rằng sau phần cốt vóc mới đến phần trang trí mỹ thuật. Nếu muốn chắc chắn, hãy nhờ chính người thợ giải thích bằng một sản phẩm thật.

Phần trang trí: vỏ trứng, vỏ trai, vỏ ốc, sừng trâu, bạc vàng và lớp sơn bóng

Sau phần cốt vóc, bài 2023 cho biết, đến phần trang trí mỹ thuật. Tùy từng đề tài, người làm nghề dùng vỏ trứng, vỏ trai, vỏ ốc, sừng trâu hoặc bạc, vàng để trang trí. Khi phần vẽ trang trí xong, sản phẩm được phủ sơn bóng 2 lần, rồi đánh bóng tiếp cho đến lúc đạt chuẩn.

Gộp lại, bài 2023 nhắc đến bốn giai đoạn lớn, theo đúng thứ tự:

1. Làm vóc: sơn và mài nhẵn liên tục cho đủ 9 lượt.
2. Trang trí mỹ thuật: vẽ và dùng vỏ trứng, vỏ trai, vỏ ốc, sừng trâu, bạc hoặc vàng tùy đề tài.
3. Phủ sơn bóng 2 lần.
4. Đánh bóng cho đến khi đạt chuẩn.

Đây chưa phải 15 công đoạn của ông Chiêu: bài báo không đánh số từng bước, nên bài viết không biết 15 công đoạn ấy được chia thế nào.

Chất liệu trang trí khớp với hai sản phẩm được xếp hạng OCOP ở mục sau là hộp sơn mài khảm trai và hộp sơn mài gắn sừng. Đây là nhận xét của bài viết: trai và sừng trâu đều có trong danh sách chất liệu trang trí, nhưng bài báo không mô tả cách khảm hay cách gắn.

Bạc và vàng cũng là nguyên liệu của một nghề thủ công khác ở Hà Nội là làm quỳ vàng bạc. Nếu bạn tò mò về cách làm ra quỳ, bài nghề quỳ vàng bạc Kiêu Kỵ ở Gia Lâm kể về các công đoạn đập quỳ và lý do làng giữ nghề đến nay, trong đó có nhắc đến tranh sơn mài. Hai nguồn của bài này không nói bạc, vàng ở Hạ Thái lấy từ đâu, nên bài viết không suy ra rằng Hạ Thái dùng quỳ của Kiêu Kỵ.

Sản phẩm, OCOP 4 sao và chuyện xuất khẩu Hoa Kỳ theo lời giám đốc công ty

Bản tin ngày 11/12/2020 nêu các sản phẩm quen thuộc của thôn là bát, đĩa, lọ hoa, khay, tranh, và cho biết sơn mài Hạ Thái vừa phục vụ thị trường trong nước vừa xuất khẩu tới nhiều nước. Bài 2023 đi sâu hơn vào một doanh nghiệp trong làng được dùng làm ví dụ điển hình, là Công ty cổ phần Sản xuất và Dịch vụ thương mại An Huy. Bài viết nhắc tên công ty này chỉ vì nguồn dùng nó làm ví dụ, không nhằm giới thiệu hay khuyên bạn đến mua hàng, tham quan.

Theo ông Đỗ Hùng Chiêu, năm 1996 ông bắt đầu dựng xưởng làm tranh sơn mài bán cho khách trong nước, thời đó chủ yếu làm trên gỗ dán. Năm 2011, công ty được thành lập và làm thêm khay, hộp, bát, đĩa, bình hoa trên nhiều chất liệu hơn như gỗ MDF, tre, giấy ép, gốm sứ. Các mốc 1996, 2011 và 2015 trong bài là mốc của một công ty, không phải tuổi của nghề sơn mài ở Hạ Thái.

Về OCOP, bài 2023 cho biết nhiều doanh nghiệp và hộ sản xuất ở làng đã đăng ký Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) và được xếp hạng 3 sao hoặc 4 sao. Hai sản phẩm của công ty trên được nêu làm ví dụ điển hình là hộp sơn mài gắn sừng và hộp sơn mài khảm trai, do UBND thành phố Hà Nội xếp hạng OCOP 4 sao. Cũng theo bài, Phó Chủ tịch UBND xã Duyên Thái cho biết hai sản phẩm này đang được nâng cấp lên 5 sao; bài viết không có nguồn nào về kết quả, nên không khẳng định sản phẩm hiện ở hạng nào.

Về xuất khẩu, ông Chiêu kể rằng năm 2015, tại hội chợ Hà Nội Gift Show, công ty kết nối được với một doanh nghiệp Hoa Kỳ và ký xuất khẩu 2 dòng sản phẩm chính là hộp gắn sừng và hộp khảm trai. Theo lời ông, muốn xuất sang Hoa Kỳ, sản phẩm phải làm từ nguyên liệu có sẵn trong tự nhiên; tiêu chuẩn khắt khe nhưng đến thời điểm bài đăng đã có hàng nghìn sản phẩm sang thị trường này, và công ty còn có hàng trăm mặt hàng xuất sang Nhật Bản, Australia, Pháp, Tây Ban Nha, Đức, Hàn Quốc. Đây là lời của giám đốc một doanh nghiệp: bài viết không có nguồn thứ hai về điều kiện nhập khẩu của Hoa Kỳ hay số lượng đã xuất, nên chỉ ghi lại như lời kể, không coi là quy tắc chung.

Bài 2023 còn có số liệu về doanh thu, thu nhập của công nhân và mức tăng đơn hàng vào những tháng cuối năm, nhưng tất cả đều là của riêng một công ty. Bài viết không dùng lại các con số ấy vì chúng không cho biết quy mô của cả làng; hai nguồn cũng không nêu số hộ làm nghề hay tỷ lệ xuất khẩu hiện nay.

Một lưu ý nhỏ: theo bản tin, thứ được xếp hạng OCOP là sản phẩm. Bản tin không nói gì về chất lượng trải nghiệm tham quan, nên số sao không thay cho thông tin về chuyến đi.

Điểm du lịch làng nghề: quyết định công nhận năm 2020 và những điều nguồn không nói

Bản tin của Mai Nguyễn trên Hà Nội Mới ngày 11/12/2020 cho biết UBND thành phố Hà Nội đã có quyết định công nhận làng nghề sơn mài Hạ Thái (xã Duyên Thái, huyện Thường Tín) là điểm du lịch làng nghề. Bản tin nêu thêm rằng thành phố giao UBND xã Duyên Thái tổ chức quản lý, khai thác và phát triển điểm du lịch, đồng thời giao nhiều sở, ngành như Du lịch, Văn hóa và Thể thao, Xây dựng, Giao thông – Vận tải cùng UBND huyện Thường Tín hướng dẫn việc quản lý, khai thác và đầu tư xây dựng, theo hướng phát triển bền vững, hiệu quả.

Bài đăng ngày 8/9/2023 nhắc lại rằng Hạ Thái là điểm du lịch làng nghề của Thủ đô do UBND thành phố công nhận, bên cạnh việc có nhiều sản phẩm đạt OCOP 3 sao, 4 sao. Như vậy cụm “điểm du lịch Hạ Thái” có cơ sở từ hai nguồn, nhưng chỉ ở mức công nhận và phân công quản lý.

Sơn mài Hạ Thái ở Thường Tín đã được công nhận là điểm du lịch làng nghề, nhưng bài viết nhận định rằng quyết định công nhận mới là bước xác nhận của thành phố, còn tự nó chưa nói khách sẽ được đón thế nào: ai đón, mở cửa lúc nào, có thu phí hay không, có xem được người thợ làm việc hay không. Bảng sau liệt kê những thông tin bạn thường cần cho một chuyến đi và tình trạng của chúng trong hai nguồn.

Các thông tin trên là theo nguồn đã đọc ngày 19/10/2026, trong đó bản tin công nhận đăng từ ngày 11/12/2020. Trước khi đi, hãy đối chiếu thông báo chính thức mới nhất của UBND địa phương hoặc cơ quan du lịch của thành phố, vì cách đón khách có thể đã khác so với lúc bài báo ra đời.

Muốn so sánh với một điểm du lịch làng nghề khác cũng được Hà Nội công nhận, bạn có thể đọc bài làng lụa Vạn Phúc ở Hà Đông, nơi trình bày cả phần công nhận lẫn cách xem nghề dệt. Đó là làng khác với nguồn riêng, nên bài viết không dùng nó để suy ra điều gì về Hạ Thái.

Cách chọn chuyến đi và đọc thêm về các làng nghề khác

Nếu bạn muốn tìm hiểu sơn mài Hạ Thái ở Thường Tín ngoài đời thật, phần này là gợi ý của bài viết, xây dựng từ những giới hạn của hai nguồn ở trên chứ không phải thông tin lấy từ các bài báo.

1. Xác định bạn muốn gì. Nếu chỉ muốn hiểu về nghề, bài này cùng hai bài báo đã là điểm khởi đầu. Nếu muốn xem làm sơn mài tận nơi, hãy coi đó là điều cần xác nhận, vì nguồn không hứa hẹn trải nghiệm nào.
2. Kiểm tra lại thông tin ngay trước ngày đi. Tìm thông báo mới nhất của UBND địa phương, cơ quan du lịch của thành phố hoặc trang chính thức của nơi bạn định ghé, vì hai nguồn của bài này đã đăng từ năm 2020 và 2023.
3. Liên hệ trước qua kênh chính thức của nơi định ghé. Hỏi họ có đón khách vào ngày bạn định đi không, có người giới thiệu không, có cần đặt trước không và chỗ gửi xe ở đâu. Bài viết không khuyến nghị xưởng nào và không đưa giá, để bạn không bị dẫn đến một địa chỉ cụ thể.
4. Mang theo vài câu hỏi để kiểm chứng. Chẳng hạn: sản phẩm này làm trên nền chất liệu gì, khâu làm vóc sơn mấy lần, trang trí bằng vỏ trứng, vỏ trai, sừng trâu hay chất liệu khác, và cả quy trình gồm bao nhiêu công đoạn. Nếu người thợ trả lời khác con số 15 và 9 trong bài báo, hãy ưu tiên câu trả lời tại nơi bạn ghé, vì hai con số đó chỉ là lời của một người làm nghề.
5. Tính cả phần đường đi. Nếu đi bằng xe máy, hãy xem tuyến đường và chỗ gửi xe trên bản đồ trực tuyến trước giờ xuất phát; nếu là xe thuê, hãy tính cả thời gian quay về và giờ trả xe đã thỏa thuận với cửa hàng để buổi tham quan không bị vội.
6. Hỏi rõ trước khi mua. Hãy hỏi chất liệu, cách làm và giá ngay tại nơi bán. Bài này không có giá của bất kỳ sản phẩm nào, nên đừng lấy một con số bất kỳ trên mạng làm mốc.

Để mở rộng chuyến đi sang các làng nghề khác, hai bài đã đăng trên trang này giúp so sánh. Bài nón lá làng Chuông ở Thanh Oai cho biết phiên chợ nón họp ngày nào và cách đến làng, một loại thông tin mà hai nguồn về Hạ Thái không có. Còn nếu bạn mới chọn nơi để đi trong ngày, bài các điểm du lịch ngoại thành Hà Nội đi về trong ngày tổng hợp nhiều lựa chọn khác để cân nhắc cùng.

Tóm tắt nhanh về làng sơn mài Hạ Thái

• Sơn mài Hạ Thái ở Thường Tín: Hạ Thái là thôn của xã Duyên Thái, huyện Thường Tín (tên gọi theo hai bài báo 2020 và 2023), được Hà Nội Mới mô tả là làng nghề sơn mài truyền thống có tiếng.
• 15 công đoạn và khâu làm vóc 9 lần sơn, mỗi lần mài nhẵn là lời của ông Đỗ Hùng Chiêu trong bài ngày 8/9/2023, không phải chuẩn chung của cả làng.
• Sau làm vóc là trang trí bằng vỏ trứng, vỏ trai, vỏ ốc, sừng trâu, bạc hoặc vàng, rồi phủ sơn bóng 2 lần và đánh bóng.
• Hộp khảm trai và hộp gắn sừng của một công ty trong làng được UBND thành phố xếp hạng OCOP 4 sao; chuyện xuất khẩu sang Hoa Kỳ cần nguyên liệu tự nhiên là lời giám đốc công ty đó.
• UBND thành phố Hà Nội công nhận điểm du lịch làng nghề theo bản tin ngày 11/12/2020; hai nguồn không có giờ mở cửa, vé hay trải nghiệm nên cần kiểm tra thông báo chính thức mới nhất trước khi đi.
• Bài không khuyến nghị xưởng hay giá cụ thể nào; hãy tự xác nhận với nơi bạn định ghé.

Nguồn tham khảo

• Phát triển nghề sơn mài Hạ Thái, đọc ngày 19/10/2026
• Công nhận điểm du lịch làng nghề sơn mài Hạ Thái, đọc ngày 19/10/2026