Múa rối nước Đào Thục là nghệ thuật rối nước của phường rối làng Đào Thục, nay thuộc xã Thụy Lâm, huyện Đông Anh theo các bài báo: theo trang thanglong.chinhphu.vn của Báo điện tử Chính phủ (bài đăng ngày 05/11/2024), nghề do ông tổ nghề Đào Đăng Khiêm, tên thật Nguyễn Đăng Vinh (1658-1732), truyền dạy, được phục dựng từng bước vào thập niên 70-80 của thế kỷ XX và được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 12/3/2023. Các nguồn nêu tuổi nghề khác nhau (hơn 300 năm hoặc hơn 350 năm) và số tích trò cổ khác nhau (17 hoặc hơn 20), nên bài này ghi từng con số kèm tên nguồn và năm đăng thay vì chọn một con số làm chuẩn.
Bài dành cho người muốn hiểu rối nước ngoài sân khấu thành phố: phường rối của một làng cổ có gì riêng, nghề có từ khi nào, giữ những tích trò nào, được ghi danh ra sao và nên tìm thông tin buổi diễn ở đâu. Nội dung dựa trên ba trang: bài của thanglong.chinhphu.vn (Báo điện tử Chính phủ, 05/11/2024), bài “Phường múa rối 300 tuổi ở Đào Thục” của Báo Hà Nội Mới (29/07/2023) và bài “Di sản múa rối” của Báo Đại Đoàn Kết (13/10/2015), được đọc ngày 18/10/2026 và đọc lại ngày 19/10/2026. Bài năm 2015 đã cũ nên chỉ dùng cho những chi tiết nêu rõ năm. Ba trang không nêu giá vé, cách đặt chỗ hay lịch diễn cố định, nên bài này không nêu và không hứa bạn sẽ xem được buổi diễn; các con số về số buổi diễn chỉ là số trung bình do nghệ nhân cung cấp cho báo.
Làng Đào Thục ở đâu và thủy đình đầu làng cạnh chùa cổ
Theo thanglong.chinhphu.vn, Đào Thục là một ngôi làng cổ nằm cách trung tâm Hà Nội khoảng 25 km, nay thuộc địa phận xã Thụy Lâm, huyện Đông Anh. Bài Hà Nội Mới năm 2023 cũng ghi Phường rối nước Đào Thục ở xã Thụy Lâm, huyện Đông Anh. Khoảng cách 25 km là con số của nguồn, bài này không tính lại; tên xã, huyện có thể đã đổi nên hãy đối chiếu với thông tin mới nhất khi tra đường.
Hà Nội Mới tả con đường vào làng bao quanh bởi những cánh đồng lúa và rặng tre, và cho biết ngay đầu làng, cạnh ngôi chùa cổ, là thủy đình, sân khấu của các tiết mục múa rối nước truyền thống mà bài nói có tuổi đời 300 năm. Bài này cũng viết rằng làng Đào Thục hiện nay được coi là vùng tổ nghề của múa rối nước vùng Bắc Bộ. Chữ “thủy đình” gợi rằng buổi diễn gắn với mặt nước: khi mô tả kỹ thuật, thanglong.chinhphu.vn nhắc đến ao, hồ là nơi biểu diễn, nơi quân rối được điều khiển bơi lượn trên mặt nước.
Tuổi nghề và tổ nghề: các con số và cách ghi khác nhau giữa các nguồn
Ba nguồn không nói cùng một con số, và bảng dưới đây đặt chúng cạnh nhau để bạn thấy chỗ khác nhau thay vì phải nhớ từng bài.
| Điều so sánh | thanglong.chinhphu.vn (05/11/2024) | Báo Hà Nội Mới (29/07/2023) | Báo Đại Đoàn Kết (13/10/2015) |
|---|---|---|---|
| Tuổi nghề | Phường rối “đã trải qua 300 năm”; văn bia đình làng ghi nghề có từ thời Lê Trung Hưng, cách nay khoảng hơn 300 năm | Thủy đình có tuổi đời 300 năm; nghề có hơn 300 năm tồn tại và phát triển | Truyền thống hơn 350 năm |
| Tổ nghề | Ông Đào Đăng Khiêm, tên thật Nguyễn Đăng Vinh (1658-1732) | Cụ Nguyễn Đăng Vinh truyền dạy từ thời vua Lê Dụ Tông (1706-1729), theo các nghệ nhân cao niên | Không nêu |
| Tích trò cổ | 17 tích trò cổ, thêm 7 tích trò mới, được khôi phục đến năm 1984 | Hơn 20 tích trò cổ | Nêu tên năm trò, không nêu tổng số |
Cách đọc bảng: “hơn 300 năm” và “hơn 350 năm” đều là cách nói gần đúng, và bài năm 2015 đã cũ hơn hai bài kia, nên bài này không coi con số nào là chuẩn. Với tích trò, 17 tích trò cổ cộng 7 tích trò mới là 24 tích, nhưng bài Hà Nội Mới nói “hơn 20 tích trò cổ”; hai bài không đếm cùng một loại, và bài này không tự quy đổi giữa chúng.
Về tổ nghề, bài Hà Nội Mới ghi lời một nghệ nhân rằng làng có Đào Tướng công, tên thật là Nguyễn Đăng Vinh, quê ở Đào Xá, được bài chú thích là thuộc huyện Yên Phong (Bắc Ninh) và nay là làng Đào Thục. Cũng theo bài này, năm 1735 dân làng đề nghị triều đình Hậu Lê phong thần và lập bia đá cho cụ tổ nghề, và hằng năm vào ngày giỗ tổ nghề, 24 tháng Hai âm lịch, dân làng trang trọng dâng hương. Các chi tiết này do báo thuật lại, một phần theo lời nghệ nhân và các cụ cao niên, và bài này không coi chúng là sử liệu đã được kiểm chứng; ngày giỗ tổ nghề được giữ nguyên theo âm lịch, không quy đổi sang dương lịch.
Các tích trò: những trò được nêu tên và ý nghĩa theo bài báo
Bài năm 2015 của Đại Đoàn Kết nêu năm trò của phường rối: Dệt cửi trao con, Trâu chui lên ống, Lên võng xuống ngựa, Phùng Hưng đánh hổ và Thạch Sanh chém trăn tinh. Bài này viết rằng đây là phường rối nước dân gian nổi tiếng nhất ở Việt Nam với truyền thống hơn 350 năm, một đánh giá của báo tại thời điểm đó chứ không phải xếp hạng chính thức.
Hà Nội Mới cho biết hơn 20 tích trò cổ mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc của phường rối không chỉ truyền tới người xem khát vọng về cuộc sống bình yên, hạnh phúc và ca ngợi sự cần cù của nông dân, mà còn phản ánh bối cảnh lịch sử, đời sống văn hóa Việt Nam nhiều thời kỳ. Một nghệ nhân được bài dẫn lời cho rằng múa rối nước là nghệ thuật dân gian kết tinh từ quá trình sáng tạo và lao động của nông dân gắn với nghề trồng lúa nước ở đồng bằng Bắc Bộ.
Phường rối cũng dàn dựng thêm tiết mục mới. thanglong.chinhphu.vn nêu hai tích trò mới do một nghệ nhân của phường sáng tác, dàn dựng là “Trầu cao quan họ” và “Huyền thoại Cổ Loa thành”. Hà Nội Mới nêu thêm các tiết mục ca ngợi quê hương, đất nước như “Tặng hoa ngày hội”, “Rước ảnh Bác Hồ” và “Hà Nội 12 ngày đêm”. Báo Đại Đoàn Kết dẫn lời các nhà nghiên cứu văn hóa rằng múa rối nước xuất hiện từ đời Lý vào khoảng thế kỷ 11 hoặc 12 và thường được diễn trong dịp Tết cổ truyền hoặc các lễ hội của người Việt.
Phường rối làm việc thế nào: tổ nước, tổ cạn và các cách điều khiển quân rối
Theo thanglong.chinhphu.vn, hoạt động của phường rối gồm nhiều khâu: chế tác và tạo hình quân rối, chế tác “sào máy” là dụng cụ quan trọng để biểu diễn những tích trò khó, các kỹ thuật điều khiển quân rối khi biểu diễn rối nước, và phần biểu diễn âm nhạc, hát chèo, giáo trò là các hoạt động trên bờ của “Tổ cạn”. Người điều khiển quân rối làm việc trong “Tổ nước”.
Một nghệ nhân được bài dẫn lời cho biết nhiều phường rối chủ yếu dùng sào kết hợp dây để điều khiển quân rối, còn một chương trình biểu diễn của Đào Thục tổng hợp nhiều phương thức: rối dây, rối sào, rối bè, rối que và rối đống. Người tham gia phường rối cần nắm tất cả các phương thức đó, cả lý thuyết lẫn thực hành. Bài mô tả bốn kỹ thuật được xếp vào nhóm khó:
- Diễn rối bằng máy: quân rối được kéo chạy quanh ao, hồ nơi biểu diễn.
- Điều khiển rối bằng sào: đưa con rối quay trái, quay phải và bơi lượn trên mặt nước.
- Rối que: cắm những con rối nhỏ để tạo cảnh bổ sung cho tích trò.
- Rối đống: tạo cả một bè rối, một đống quân rối đi lại đều đặn trên mặt nước.
Bài viết không mô tả riêng rối dây và rối bè, nên bài này cũng không mô tả. Về Tổ cạn, thanglong.chinhphu.vn viết rằng đây là phần ít được chú ý nhưng rất quan trọng với các nghệ nhân: người ở Tổ cạn vừa dẫn chương trình, vừa hát, vừa đối đáp, ứng biến cho phù hợp bối cảnh, và bài cho rằng Tổ cạn đóng vai trò quyết định trong việc tạo không khí sôi động của buổi diễn nếu phối hợp nhuần nhuyễn với quân rối dưới nước. Trước đây “ban nhạc” của Tổ cạn gồm nhiều nhạc cụ như trống to, trống nhỏ, thanh la, nhịp phách, sáo trúc, nhị, đàn nguyệt, đàn tam.
Bài Hà Nội Mới ghi thêm một chi tiết kỹ thuật theo lời một nghệ nhân: nét thu hút của rối nước nơi đây là dùng máy sào dây làm con rối lắc đều, vung vẩy được cả hai tay, và con rối đi vào buồng trò bằng cách quay ngược trở lại, không giống một số phường rối khác mà con rối chỉ vào buồng trò được bằng cách đi lùi hoặc đi chéo. Đây là nhận xét của nghệ nhân, bài này không kiểm chứng so sánh với các phường rối khác.
Thăng trầm, truyền nghề và việc ghi danh di sản quốc gia năm 2023
thanglong.chinhphu.vn viết rằng phường rối đã trải qua nhiều thăng trầm, và đến thập niên 70-80 của thế kỷ XX thì từng bước được phục dựng; theo lời một nghệ nhân được bài dẫn, đến năm 1984 rối nước Đào Thục được khôi phục hoàn toàn với 17 tích trò cổ và sáng tạo thêm 7 tích trò mới. Hà Nội Mới kể thêm theo một nghệ nhân rằng trước kia nghề chỉ truyền cho con trai; những năm 1990, người theo nghề ngày càng ít và múa rối nước có nguy cơ mai một, nên làng quyết định dạy nghề cho cả nam và nữ. Cũng theo bài năm 2023, phường rối khi đó có khoảng 50 người.
Về việc ghi danh, thanglong.chinhphu.vn ghi ngày 12/3/2023 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh nghệ thuật múa rối nước Đào Thục trên địa bàn huyện Đông Anh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Bài Hà Nội Mới đăng sau đó cho biết một đại diện UBND huyện Đông Anh nói việc ghi danh giúp múa rối Đào Thục có thể được lưu giữ và phát triển mạnh hơn, và huyện dự kiến hỗ trợ đào tạo, phát triển nghề, quy hoạch mở rộng khu múa rối nước và hình thành tuyến du lịch văn hóa. Đó là dự kiến của thời điểm năm 2023; bài này không biết đã thực hiện đến đâu.
Nên hiểu “ghi danh” thế nào? Bài năm 2015 của Đại Đoàn Kết, viết về danh mục di sản phi vật thể quốc gia đợt đầu, dẫn lời các chuyên gia rằng việc lập danh mục nhằm giúp chính quyền địa phương nhận diện tầm quan trọng của di sản để cộng đồng cùng ưu tiên bảo vệ, chứ không phải công nhận một danh hiệu; theo các chuyên gia, trong nghiên cứu người ta chỉ nói “ghi danh” chứ không dùng từ “công nhận”. Bài này dùng đúng từ “ghi danh” như các nguồn, và lưu ý đó là lời giải thích của chuyên gia trong một bài viết từ năm 2015.
Xem rối nước Đào Thục: các nguồn nói gì về buổi diễn và nên hỏi gì trước
Các nguồn có vài con số về mức độ biểu diễn, đều là lời của nghệ nhân hoặc số liệu báo dẫn, không phải lịch cam kết:
- thanglong.chinhphu.vn (05/11/2024) viết rằng trung bình hiện nay mỗi tháng phường rối có khoảng 15 đến 30 buổi biểu diễn. Cũng bài này dẫn lời một nghệ nhân rằng dịp đầu năm hầu như ngày nào phường cũng có suất diễn phục vụ khách quốc tế và học sinh, có ngày phải phục vụ đến hai ca.
- Hà Nội Mới (29/07/2023) viết trung bình mỗi năm phường biểu diễn khoảng 300 buổi ngay tại làng, và đã kết nối với một số công ty du lịch phục vụ khách tham quan.
- thanglong.chinhphu.vn cho biết phường tham gia Liên hoan Múa rối, lưu diễn ở nhiều sự kiện văn hóa, lễ hội trên toàn quốc và thường xuyên biểu diễn ở Bảo tàng Dân tộc học, di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Bài viết năm 2024 không nói lịch cụ thể ở các nơi này.
- Cả hai bài cho biết các nghệ nhân trẻ lập trang thông tin riêng và dùng mạng xã hội để giới thiệu phường rối với du khách; các bài không nêu địa chỉ trang hay cách liên hệ.
Điều các nguồn không có: giá vé, cách đặt chỗ, giờ diễn cố định, số điện thoại hay địa chỉ liên hệ của phường rối. Vì vậy, nếu muốn xem, hãy hỏi trực tiếp trước (gợi ý của người viết): liên hệ qua kênh thông tin chính thức của phường rối hoặc hỏi chính quyền địa phương để biết ngày bạn định đến có buổi diễn không, có cần đặt trước theo nhóm không, thời tiết có ảnh hưởng đến buổi diễn không và giá vé nếu có. Một nghệ nhân được thanglong.chinhphu.vn dẫn lời nhấn mạnh sức hút của việc xem và trải nghiệm rối nước ngay trong không gian gốc của di sản, cùng các sinh hoạt làng quê khác. Bài cũng nhắc rằng, nhờ chính quyền địa phương tạo điều kiện, các xưởng làm con rối, làm xe trâu, bò kéo và các trò chơi dân gian được khôi phục để giữ chân du khách; bài không nói những hoạt động đó hiện còn mở cho khách hay không, và bài này không hứa chúng đang được tổ chức.
Ra Đông Anh bằng xe máy: gợi ý chung của người viết
Các nguồn không nêu đường đi, chỗ gửi xe hay thời gian di chuyển, nên phần này chỉ là gợi ý chung. Với khoảng cách khoảng 25 km tính từ trung tâm theo thanglong.chinhphu.vn, bạn nên dành ít nhất nửa ngày cho cả đi, xem diễn và về, và đừng xếp thêm điểm khác nếu chưa hỏi giờ diễn. Hãy tra đường bằng ứng dụng bản đồ từ trước, kiểm tra xe theo checklist kiểm tra xe máy trước chuyến đi xa, và hỏi người địa phương về nơi gửi xe thay vì đỗ chắn lối vào làng hay lối ra vào thủy đình.
Để cân nhắc loại xe cho đường ngoại thành, bài đi ngoại thành Hà Nội nên chọn xe ga hay xe côn tay so sánh hai lựa chọn; bài 15 địa điểm du lịch ngoại thành Hà Nội đi về trong ngày gợi ý thêm điểm đến cho một chuyến đi ra ngoài trung tâm. Nếu bạn muốn xem một thủy đình rối nước khác ở ngoại thành, bài chùa Thầy ở Quốc Oai: quần thể, thủy đình rối nước và Hội Thầy mùng 5–8 tháng Ba mô tả thủy đình giữa hồ Long Trì theo trang của Cục Di sản văn hóa. Còn với người ở nội thành chỉ có nửa buổi, bài tham quan Bảo tàng Dân tộc học: gợi ý kết hợp điểm đến gần nhau cho thấy cách sắp một buổi ở bảo tàng này; bài đó không nói về rối nước, và bài này không khẳng định ở bảo tàng có buổi diễn vào ngày bạn đến.
Trang này thuộc website của Cho Thuê Xe Máy Nguyễn Tú, địa chỉ 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, Hà Nội. Nếu bạn thuê xe máy cho chuyến đi Đông Anh, hãy nói rõ lịch trình khi nhận xe và tự kiểm tra phanh, lốp, đèn, xăng trước khi đi; bài này không nêu giá thuê hay điều kiện thuê.
Nguồn tham khảo
- Gìn giữ giá trị di sản văn hóa phi vật thể rối nước Đào Thục, thanglong.chinhphu.vn (Báo điện tử Chính phủ), đăng ngày 05/11/2024, đọc ngày 18/10/2026 và 19/10/2026.
- Phường múa rối 300 tuổi ở Đào Thục, Báo Hà Nội Mới, đăng ngày 29/07/2023, đọc ngày 18/10/2026 và 19/10/2026.
- Di sản múa rối, Báo Đại Đoàn Kết, đăng ngày 13/10/2015, đọc ngày 18/10/2026 và 19/10/2026.