Làng quạt Chàng Sơn ở Thạch Thất: nghề quạt giấy từ thế kỷ XIX và trải nghiệm làm quạt

Làng quạt Chàng Sơn ở Thạch Thất là làng nghề làm quạt giấy và quạt nan truyền thống của xã Chàng Sơn, cách trung tâm Hà Nội khoảng 30 km về phía tây bắc. Theo hai bài của báo Hà Nội Mới, nghề quạt ở đây xuất hiện từ thế kỷ XIX, quạt Chàng Sơn từng được người Pháp mang sang Paris triển lãm, và du khách có thể cùng nghệ nhân tự tay làm quạt. Hai bài không nêu giờ đón khách, giá lớp trải nghiệm hay cách đặt trước, nên trước khi đi bạn cần hỏi trực tiếp cơ sở hoặc chính quyền địa phương.

Bài viết này tổng hợp hai bài báo Hà Nội Mới đọc ngày 21/10/2026: bài “Về Chàng Sơn xem nghề làm quạt” trên chuyên trang Nhịp sống Hà Nội và bài “Về làng sản xuất quạt giấy Chàng Sơn”. Bản lưu của cả hai bài đều không in rõ ngày đăng. Bài thứ nhất nhắc dịch Covid-19 ở thì quá khứ và có chú thích ảnh về một lễ hội năm 2020, nên được viết sau năm 2020. Bài thứ hai nhắc một sự kiện năm 2009 như chuyện đã qua, nên có vẻ cũ hơn. Vì vậy các chi tiết về hoạt động đón khách chỉ nên xem là bối cảnh. Phần nào là ý riêng của người viết sẽ được ghi rõ là “gợi ý của người viết”.

Làng quạt Chàng Sơn ở Thạch Thất nằm ở đâu và cách hiểu tên xã trong các bài báo

Bài trên Nhịp sống Hà Nội mở đầu bằng vị trí: cách trung tâm Thủ đô 30 km về phía tây bắc, xã Chàng Sơn thuộc huyện Thạch Thất được biết đến với nhiều nghề truyền thống nổi tiếng, trong đó có nghề làm quạt. Bài thứ hai gọi nơi này là làng quạt giấy Chàng Sơn, một làng nghề truyền thống “nổi tiếng nhất nhì” của tỉnh Hà Tây cũ, nay thuộc xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất, Hà Nội. Như vậy “Chàng Sơn” trong các bài báo vừa là tên xã vừa là tên làng nghề.

Con số 30 km là cách báo tính từ trung tâm Hà Nội, không phải quãng đường đi xe thực tế. Thời gian di chuyển còn phụ thuộc vào điểm xuất phát, giờ đi và tình trạng đường, nên bài viết không đưa ra thời lượng chuyến đi. Gợi ý của người viết: hãy nhập tên làng và tên cơ sở vào ứng dụng bản đồ để xem lộ trình vào đúng ngày bạn đi.

Về tên đơn vị hành chính, hai bài về làng quạt đều viết “xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất”. Tuy nhiên, bản lưu của bài thứ hai có kèm một dòng tin liên quan với tiêu đề “Xã Tây Phương khởi công Cụm công nghiệp làng nghề Chàng Sơn giai đoạn 2”. Dòng tin cho biết chiều 9-10, tại cụm công nghiệp làng nghề Chàng Sơn giai đoạn 2, UBND xã Tây Phương phối hợp với một công ty cổ phần tổ chức lễ khởi công, và đoạn trích không in năm. Các nguồn đã đọc không giải thích mối quan hệ giữa xã Chàng Sơn và xã Tây Phương, nên bài viết không kết luận xã nào là đơn vị quản lý hiện nay. Nếu cần địa chỉ để gọi hỏi hoặc chỉ đường, hãy dùng cả tên làng nghề lẫn tên cơ sở thay vì chỉ dựa vào tên xã.

Nghề làm quạt từ thế kỷ XIX và chuyện quạt Chàng Sơn sang Paris triển lãm

Mốc xa nhất mà hai bài đưa ra là thế kỷ XIX. Bài trên Nhịp sống Hà Nội viết nghề làm quạt ở Chàng Sơn xuất hiện từ thế kỷ XIX. Bài thứ hai nói rõ hơn rằng từ thế kỷ XIX, quạt Chàng Sơn đã nổi tiếng trong và ngoài nước, và người Pháp từng nhiều lần mang quạt của làng này vượt đại dương sang Paris triển lãm. Hai bài không ghi năm của các lần triển lãm, tên sự kiện hay tài liệu lưu trữ, nên đây là lời thuật lại của báo chứ không phải một mốc sử đã được đối chiếu.

Cũng theo bài thứ hai, qua nhiều thăng trầm và sự ra đời của các phương tiện làm mát khác, sản phẩm của làng nghề vẫn tiếp tục tồn tại và phát triển. Bài kể rằng trước đây nghề làm quạt chỉ được coi là nghề phụ lúc nông nhàn với thu nhập thấp, còn vào thời điểm viết bài thì ở Chàng Sơn “người người làm quạt, nhà nhà làm quạt”. Bài trên Nhịp sống Hà Nội đặt cùng vấn đề ở góc nhìn khác: chiếc quạt giấy giờ không còn là vật dụng thiết yếu, nhưng người Chàng Sơn vẫn cải thiện hình thức và chất lượng để bảo tồn nghề, quảng bá văn hóa Việt Nam và gắn nghề với du lịch của địa phương.

Hai bài có vẻ được viết cách nhau nhiều năm nhưng cùng mô tả một chuyển động: quạt không chỉ để làm mát mà còn để làm quà, trang trí và biểu diễn. Bài thứ hai còn viết rằng quạt giấy là một phương tiện quảng cáo hiệu quả của nhiều doanh nghiệp lớn, và hằng năm người ở nơi khác đến Chàng Sơn học việc rồi phát triển nghề ở địa phương mình. Đây là nhận định của báo ở thời điểm đăng bài, không kèm số liệu kiểm chứng.

Quy trình làm quạt giấy: chọn tre, pha nan, vót nhẵn, gấp giấy và hong khô

Phần mô tả quy trình nằm ở bài thứ hai. Theo bài, mọi loại quạt ở Chàng Sơn đều được làm công phu, tỉ mỉ qua từng công đoạn: chọn tre, pha nan, vót nhẵn, xử lý hóa chất, gấp giấy, dán giấy hoặc vải, lụa, rồi đem hong khô. Bài không giải thích công đoạn xử lý hóa chất dùng chất gì hay nhằm mục đích nào, nên bạn không nên suy diễn thêm.

Gợi ý của người viết để dễ hình dung: “pha nan” nghĩa là tách cây tre thành các thanh mảnh, còn “vót nhẵn” là làm mịn từng thanh ấy để làm xương quạt. Đây là cách hiểu thông thường của người viết, không phải câu nguyên văn từ bài báo.

Riêng quạt thư pháp và quạt trang trí còn thêm một công đoạn mà bài gọi là vô cùng quan trọng: vẽ tranh, viết chữ. Bài cho biết ở Chàng Sơn không có nhiều người làm được loại quạt này, vì muốn có sản phẩm đẹp phải có hoa tay, sự cẩn thận và nhiệt huyết của người họa sĩ. Với nghệ nhân Dương Văn Đoàn, bài kể quạt trang trí được vẽ bằng sơn dầu trên vải toan và một chiếc mất cả tháng; các sản phẩm cao cấp của gia đình chỉ nhận theo đơn đặt trước hơn một tháng, với yêu cầu riêng về mức độ chi tiết, màu sắc, kiểu tranh và nét chữ.

Một chi tiết về cách tổ chức công việc đến từ lời chị Phí Thị Loan trong bài thứ hai: nghề này có nhiều công đoạn, người già và trẻ em đều làm được, và tiền công được tính theo sản phẩm. Ở bài đầu, một du khách đến từ Đà Nẵng nói điều anh thích nhất là cảnh hai bên đường làng có rất nhiều vật liệu được phơi để làm quạt. Chi tiết này cho thấy nghề lộ ra ngay ở không gian làng, nhưng bài không nêu mùa nào hay giờ nào có cảnh phơi như vậy.

Các loại quạt ở Chàng Sơn: đại trà, biểu diễn, thư pháp và trang trí

Bài thứ hai nêu bốn nhóm quạt phục vụ những đối tượng khách hàng khác nhau: quạt giấy sản xuất đại trà, quạt biểu diễn, quạt thư pháp và quạt trang trí. Bài đó có kê giá bán cho từng nhóm, từ loại rất rẻ đến loại tinh xảo có giá rất cao. Vì bài không in rõ ngày đăng và giá đã thay đổi theo thời gian, bài viết này không nhắc lại các con số đó; chúng không phải bảng giá hiện hành của bất kỳ cơ sở nào.

Về nơi tiêu thụ, hai bài đều cho thấy quạt Chàng Sơn không chỉ bán trong nước. Bài thứ hai viết quạt truyền thống của làng vẫn được ưa chuộng ở nhiều nước, trong đó có Pháp và Nhật, và kể quạt của gia đình nghệ nhân Dương Văn Đoàn từng được chọn làm quà tặng khách nước ngoài dự hội nghị tại Việt Nam. Bài thứ nhất trích lời bà Nguyễn Thị Tuấn, chủ một cơ sở sản xuất quạt: gia đình bà có ba đời làm nghề, và trước khi dịch Covid-19 xảy ra đã nhận đơn đặt hàng từ Pháp, Hàn Quốc và nhiều nước khác. Bà cho rằng du khách trong và ngoài nước rất yêu thích quạt Chàng Sơn và sẵn sàng trả giá cao cho những sản phẩm quạt nghệ thuật độc đáo.

Cần phân biệt hai loại thông tin ở đây. Lời bà Tuấn là lời của một chủ cơ sở về chính sản phẩm của mình, không phải thống kê của cơ quan nào. Chi tiết con trai bà, một kiến trúc sư, giúp mẹ và bà con trong làng làm website và thiết kế mẫu mới cho thấy làng có nỗ lực đổi mới mẫu mã, nhưng bài không cho biết website nào hay mẫu nào còn bán hôm nay.

Nghệ nhân Dương Văn Mơ, Dương Văn Đoàn và chiếc quạt “lớn nhất Việt Nam”

Tên nghệ nhân xuất hiện ở cả hai bài. Theo bài trên Nhịp sống Hà Nội, du khách đến Chàng Sơn sẽ được nghe kể về nghệ nhân Dương Văn Mơ, người có công khôi phục nghề quạt truyền thống của làng. Bài kể vài chục năm trước, khi nghề làm quạt ở Chàng Sơn đứng trước nguy cơ thất truyền, phong trào khôi phục lễ hội truyền thống ở các xã quanh vùng được đẩy mạnh. Khi đó ông phục dựng chiếc quạt thờ bị mối mọt để dân làng Bùng, thuộc xã Canh Nậu, cúng tế trong lễ hội, và sau sự kiện ấy tên tuổi ông được nhiều người biết đến.

Bài cho biết thêm ông được nhiều công ty du lịch, đơn vị nghệ thuật và công ty tổ chức sự kiện đặt quạt thủ công mỹ nghệ, quạt tranh để trang trí và biểu diễn. Ông đã mất; con trai ông là nghệ nhân Dương Văn Đoàn tiếp tục nghề, nổi tiếng với dòng quạt nghệ thuật, chú ý đổi mới mẫu mã nhưng vẫn giữ những nét tinh xảo đặc trưng của quạt Chàng Sơn. Theo bài, trước khi dịch Covid-19 xảy ra, nhiều du khách quốc tế đã tìm đến gia đình ông để trải nghiệm và mua sản phẩm.

Bài thứ hai thuật lại một sản phẩm đặc biệt: chiếc quạt mà bài gọi là “lập kỷ lục lớn nhất Việt Nam”, dài 9 m, cao 4,5 m, vẽ tranh chợ quê Hà Nội theo mẫu tranh phố Hàng Trống, được trưng bày tại Lễ hội phố hoa Tết và Festival làng nghề truyền thống tổ chức tại Huế tháng 6/2009. Theo bài, chiếc quạt do cụ Dương Văn Mơ thực hiện và góp phần nâng cao uy tín của quạt Chàng Sơn trên thị trường. Bài không nêu tổ chức nào xác nhận kỷ lục, nên bài viết này chỉ thuật lại như lời báo và không tự khẳng định đó là kỷ lục chính thức. Nếu bạn tò mò về dòng tranh mà chiếc quạt lấy làm mẫu, bài tranh dân gian Hàng Trống và điểm khác tranh Đông Hồ trên website này giới thiệu dòng tranh ấy.

Du khách làm gì ở làng: nghe kể chuyện nghề và tự tay làm quạt cùng nghệ nhân

Chi tiết thu hút nhất đối với người đi chơi nằm trong bài trên Nhịp sống Hà Nội: điều thú vị nhất khi về làng nghề Chàng Sơn là du khách được cùng nghệ nhân tự tay làm ra những chiếc quạt nan, quạt giấy xinh xắn. Ngoài ra, du khách được nghe kể về nghệ nhân Dương Văn Mơ và công cuộc khôi phục nghề như phần trên đã nói.

Bài ghi lại cảm nhận của hai du khách, và đó là lời của họ chứ không phải trải nghiệm của người viết bài này. Chị Lê Lan Anh, du khách từ thành phố Hồ Chí Minh, nói lần đầu đến Chàng Sơn được tự tay làm quạt giấy chị rất hứng thú và gọi đó là trải nghiệm ấn tượng, khó quên. Anh Nguyễn Văn Hùng, du khách từ Đà Nẵng, thích nhất khung cảnh hai bên đường làng với nhiều vật liệu phơi để làm quạt, ấn tượng với không gian, nhịp sống và con người, và nói nhất định sẽ trở lại.

Bài không cho biết buổi làm quạt diễn ra ở cơ sở nào, kéo dài bao lâu, nhận bao nhiêu người, thu phí ra sao, có cần đặt trước hay không, và hai du khách được phỏng vấn đến vào thời điểm nào. Vì thế câu “du khách được tự tay làm quạt” nên đọc là mô tả khả năng đã được báo ghi nhận chứ không phải lời hứa rằng cơ sở nào cũng đang đón khách lẻ.

Nghề quạt hôm nay: huyện Thạch Thất nói gì về du lịch làng nghề

Phần cuối bài trên Nhịp sống Hà Nội dành cho phía chính quyền. Ông Nguyễn Trường Giang, khi đó là Trưởng phòng Văn hóa – Thông tin huyện Thạch Thất, cho biết huyện đã tăng cường đầu tư hạ tầng giao thông, mở rộng các tuyến đường tới làng nghề, các tuyến liên xã, liên huyện để thuận lợi cho trao đổi hàng hóa, dịch vụ và tạo cảnh quan xanh – sạch – đẹp. Ông nói huyện muốn người dân cùng làm du lịch theo phương châm “mỗi người dân là một hướng dẫn viên giỏi”.

Về kế hoạch, ông Giang nêu huyện sẽ tiếp tục tổ chức hội chợ triển lãm, giới thiệu sản phẩm làng nghề truyền thống tại các sự kiện; biên soạn, phát hành ấn phẩm, tờ rơi, tờ gấp giới thiệu làng nghề; và tăng cường kết nối với doanh nghiệp lữ hành để hình thành tour tuyến. Đây là những dự định được nêu bằng thì tương lai trong bài, và các nguồn đã đọc không cho biết việc nào đã làm xong. Chức danh và tên huyện cũng là của thời điểm bài đăng, nên đừng coi đó là thông tin về cơ quan đang phụ trách hôm nay.

Những điều hai bài chưa nêu và cách hỏi trực tiếp trước khi đi

Hai bài báo không có thông tin hiện hành về giờ đón khách, giá tham gia trải nghiệm làm quạt, địa chỉ từng cơ sở, cách đặt trước hay chỉ dẫn đường đi chi tiết. Đây là chỗ nhiều người dễ mắc sai lầm khi đọc bài du lịch: thấy bài viết “du khách được làm quạt” rồi tự suy ra có thể đến bất cứ lúc nào. Trong bài, nhà chị Phí Thị Loan được nhắc như một xưởng làm quạt của gia đình; với những cơ sở theo kiểu hộ gia đình như vậy, đi mà không báo trước có thể không gặp được người hướng dẫn (đây là suy luận của người viết).

Gợi ý của người viết, không gán cho nguồn: trước khi đi, hãy liên hệ cơ sở hoặc chính quyền địa phương qua kênh thông tin công khai của họ và hỏi một vài điều. Cơ sở có nhận khách lẻ hay chỉ nhận đoàn không? Buổi làm quạt kéo dài bao lâu và có thu phí không? Có người hướng dẫn tại chỗ không, và có cần đặt trước không? Có bán sản phẩm tại xưởng không, giá niêm yết ra sao? Nơi gửi xe ở đâu? Hãy ghi lại câu trả lời và thời điểm được trả lời, vì thông tin này có thể thay đổi.

Ghép Chàng Sơn với điểm khác trong chuyến đi từ Hà Nội

Đây là phần gợi ý của người viết, không phải thông tin từ hai bài báo. Nếu muốn xem thêm một điểm trong cùng huyện, bài chùa Tây Phương ở Thạch Thất mô tả bộ tượng, kiến trúc và cách sắp xếp nửa buổi tham quan. Hai bài báo về Chàng Sơn không nói khoảng cách giữa hai nơi, vì vậy hãy tự đo trên bản đồ và đừng xếp lịch quá sát.

Nếu bạn quan tâm đến cách xem nghề ở những làng nghề khác của Hà Nội, bài nón lá làng Chuông ở Thanh Oai nói về nghề làm nón, phiên chợ và cách đến làng, còn bài làng lụa Vạn Phúc ở Hà Đông nói về cách xem nghề dệt ở một điểm du lịch làng nghề được thành phố công nhận. Đọc so sánh sẽ giúp bạn biết nên hỏi những gì trước khi đến một làng nghề.

Nếu đi bằng xe máy, hãy xem dự báo thời tiết trong ngày, đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn, mang theo nước uống và kiểm tra xe trước khi xuất phát. Đây là lời khuyên chung của người viết cho mọi chuyến đi xa trung tâm thành phố, không dựa trên tình trạng đường tới Chàng Sơn vì hai bài báo không mô tả. Khi đến làng, hãy hỏi trước khi chụp ảnh người làm nghề hoặc vào khu xưởng, vì đó cũng là nơi sinh hoạt và làm việc của gia đình.

Nguồn tham khảo

• Hà Nội Mới, Nhịp sống Hà Nội: Về Chàng Sơn xem nghề làm quạt, ngày đăng không in rõ trong bản lưu, đọc ngày 21/10/2026.
• Hà Nội Mới: Về làng sản xuất quạt giấy Chàng Sơn, ngày đăng không in rõ trong bản lưu, đọc ngày 21/10/2026.